اعتبار است و استبصار و عمده در آن بصيرت و ايشان از آن هر دو اعراض كردهاند پس گوييا كه ديده ظاهر و باطن از ايشان مسلوب است .
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً
بدرستيكه خداى تعالى ستم نميكند بمردمان هيچ چيز از افساد حواس و عقول ايشان و تعذيب ايشان بدون استحقاق و نقص ثواب از حسنات ايشان
وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
و ليكن مردمان ستم ميكنند بنفسهاى خود بكسب سيئات و حس و عقل كه آلت ادراك آيات قدرت است در ملاهى استعمال ميكنند نظم چشم از براى ديدن آيات قدرت است - گوش از پى شنيدن اخبار حكمت است - هر كه حق نهبيند و حق نشنود كسى - كور و كر است بلكه از آن هم بتر بسى .
و يوم نحشرهم و ياد كن روزى را كه جمع كنيم و حفص بياء ميخواند يعنى خدا جمع كند كافران را و از هول آن روز مدت مكث در دنيا و قبر بر ايشان كوتاه نمايد بر وجهى كه
كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ
گوييا درنگ نكردهاند در دنيا يا در قبر مگر اندكى از روز مكث در دنيا يا قبر اگرچه طويل باشد اما نسبت بمكث آخرت بمرتبهء مكث قليل باشد پس چون از قبر برانگيخته شوند
يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ
آشنائى دهند ميان يكديگر يعنى هم ديگر را بشناسند هم چنان كه دو كس به جهت قلت زمان مفارقت يكديگر را ميشناسند و اگر مدت طويل است همديگر را نميدانند و اين در اول بعث باشد و بعد از آن بسبب تواتر اهوال قيامت آن آشنائى انقطاع يابد و از يكديگر فراموش كنند
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ
بتحقيق كه زيان كردند در حظوظ خيرات ابديه آنان كه ايشان تكذيب كردند به رسيدن بجزاى كردار در روز حساب و آن را منكر شدند
وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ
و نبودند راه يافتگان به آن بوسيله استعمال حواس و عقول خود در تحصيل معارف حقه بلكه به جهت فرط عناد و غفلت و مغرور شدن بحطام دنيا از تدبر در آيات و معجزات غافل شده خود را در مهالك عذاب ابدى انداختند .
وَ إِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ
و اگر بنمايم تو را اى محمد برخى از آنچه وعده دادهايم كفار را از عذاب مانند هلاكت جمعى از ايشان در روز بدر
أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ
يا متوفى سازيم تو را قبل از آنكه عقوبت ايشان را مشاهده كنى يعنى اگر انتقام از ايشان بكشيم در دنيا و تو آن را نه بينى
فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ
پس بسوى ماست بازگشت ايشان و ترا در آخرت بنمائيم عذاب ايشان را
ثُمَّ اللَّهُ
پس خدا بعد از نمودن عذاب به تو يا پس از متوفى شدن تو
شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ
گواهست بر آنچه ايشان ميكنند و فراخور عمل جزا خواهند يافت .
وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ
و مر هر گروهى را از امم ماضيه فرستادهء بود كه ايشان را