بدرستى و حقيقت كه اين قرآن تنزيل خداى جهانيان است و [ تنزيل ] بمعنى منزّل است
[ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ ]
فرو آورد اين قرآن را بر دل تو اى محمّد جبرئيل امين تا اين قرآن در دل تو ثابت و راسخ گشت و حافظ آن شد ، يا خداى تعالى جبرئيل را با قرآن بفرستاد تا بر دل تو فرود آمد و در حفظ تو و فهم تو قرار گرفت تا تو از جملهء پيغمبران بيم كننده باشى خلايق را به زبان عربى فصيح و هويدا . و آنان كه به اين زبان كه زبان عرب است انذار كردند پنج تن بودند هود و صالح و شعيب و اسماعيل و محمّد صلوات اللّه عليه و عليهم و گفتند : معنى اينست كه اين قرآن را بلغت عربى فرستاد تا تو به اين زبان انذار كنى و بترسانى قوم خود را كه ما هر پيغمبر كه فرستاديم بر ايشان به زبان قوم او فرستاديم چنان كه گفت :
[ وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ ]
و فرستادن قرآن برين وجه فرستادن است بر دل تو ؛ زيرا كه چون بلغت تو و بلغت قوم تو باشد تو و قوم تو آن را فهم كنيد و دريابيد و دل شما از آن با خبر باشد ، و اگر به زبان ديگر نازل بودى نازل بودى بر سمع تو ؛ نه بر دل تو « 1 » ؛ از آنجا كه اصوات و حروف او شنيدى و معانى او فهم نكردى و ندانستى . و گفتند :
[ عَلى قَلْبِكَ ]
براى آن گفت : كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواننده نبود جبرئيل برو خواندى و او بدل آن را ياد گرفتى
[ وَ إِنَّهُ ]
و اين قرآن يعنى ذكر او و صفت او در كتابهاى پيشينيان « 2 » بوده و پيغمبران را بر وجه بشارت از آن خبر دادهاند تا ايشان نيز امّت خود را بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و به قرآن بشارت دهند .
[ أَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ ]
اى علم علماى بنى اسرائيل بآمدن محمّد صلّى اللّه عليه و آله سلّم و دانستن ايشان او را يعنى محمّد را دلالتى و حجّتى نبود بر صحّت نبوّت او ؟ ! و اين علما عبد اللّه سلّام و اصحابش و غير ايشانند عبد اللّه عبّاس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه مشركان مكّه كس فرستادند بجهودان مدينه كه چه ميگوئيد در حقّ محمّد و بعثت « 3 » او ؟ ايشان گفتند : وقت بعث « 4 » اوست ؛ و ما در توراة نعت و صفت او خواندهايم خداى تعالى گفت : نه اين آيتى و دلالتى
هامش
( 1 ) - در بعضى نسخ : « نازل بودى بر سمع تو نه بر دل تو بودى » .
( 2 ) - در بعضى نسخ : « پيشينگان » .
( 3 ) - در بعضى نسخ : « نعت او » .
( 4 ) - در بعضى نسخ : « وقت بعثت » .