عبد اللّه عبّاس « 1 » گفت : رسول خداى را ازين آيت پرسيدم گفت : [ نعمت ظاهر ] اسلام است و حسن خلق و روزى ، و [ نعمت باطن ] آنكه پرده بر گناه تو فرو گذاشت آنگه گفت : يابن عبّاس خداى سبحانه و تعالى مرا گفت كه : من مؤمن را سه چيز دادم :
يكى آنكه - پس از انقطاع عملش دعاى مؤمنان به او صرف كنم تا كفّارت گناه او باشد .
دوّم - بر در مرگ ثلث مال او را به او دهم تا در خيرات صرف كند « 2 » .
سيّم - پرده برو فرو پوشم و گناهان برو بپوشانم [ كه اگر بعضى از آن مردم را آشكارا شدى عزيزتر كسى از آن او يعنى از اهل و ولد او را بينداختى و ترك كردى ] « 3 » .
حارث بن اسد گفت : [ نعمت ظاهر ] نعمت « 4 » دنياست و [ نعمت باطن ] نعمت « 5 » عقبى .
اهل اشارت گفتند : [ نعمت ظاهر ] تحقيق شرايع است ، و [ نعمت باطن ] تضعيف منافع ، [ نعمت ظاهر ] تسويهء ظواهرست و [ نعمت باطن ] تصفيهء سرائرست ، و [ نعمت ظاهر ] تنعيم است فى قوله :
[ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ]
و [ نعمت باطن ] تعليم است
[ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ]
، [ نعمت ظاهر ] دعوت است و اللّه يدعو الى دار السلام ؛ و [ نعمت باطن ] هدايت است ؛ و يهدى من يشاء الى صراط مستقيم ، [ نعمت ظاهر ] ذكر او به زبان است ؛ و [ نعمت باطن ] ذكر او در دل و جان است ، [ نعمت ظاهر ] تلاوت قرآن است و [ نعمت باطن ] علم است به آن ، [ نعمت ظاهر ] الوان عطاياست ؛ و [ نعمت باطن ] غفران خطايا .
[ وَ مِنَ النَّاسِ ]
و از مردمان كس هست كه جدل مىكند و خصومت در كار خداى
هامش
( 1 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « ضحّاك گفت : عبد اللّه عبّاس را پرسيدم از اين آيت ؛ گفت : الحديث » .
( 2 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « تا بخيراتى كند » .
( 3 ) - عبارت ميان دو قلّاب در غالب نسخ نيست .
( 4 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) در اين دو مورد لفظ « نعمت » نيست .
( 5 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) در اين دو مورد لفظ « نعمت » نيست .