اين دليرى ميكردند « 1 »
[ وَ الَّذِينَ ]
و آنان كه مجاهده كردهاند « 2 » با آنچه واجب است از شيطان و نفس امّاره و اعداى دين در راه ما و از براى ما
[ لَنَهْدِيَنَّهُمْ ]
هر آينه بنمائيم ايشان را راههائى كه به ثواب ما رسند و توفيقشان دهيم تا طاعتى كه موجب رضا و خشنودى ماست در زيادت گردانند . فضيل گفت : آنان كه در طلب علم جهد كنند ما ايشان را توفيق دهيم تا بر علم خود عمل كنند و ديگرى گفت : مجاهد آنست كه آنچه دانند بدان كار كنند تا ايشان را هدايت كنيم به آنچه ندانند تا بدانند .
آوردهاند كه « 3 » روزى عمر عبد العزيز كلمتى حسنهء « 4 » ميگفت جمعى علما حاضر
هامش
( 1 ) در تفسير منهج الصّادقين : « يعنى آيا ندانستند كه جهنّم مثواى كافرانست تا آنكه به مثل اين فعل و قول جرأت نمودند » .
( 2 ) ابو الفتوح ( ره ) ضمن كلمات خود در تفسير[ وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ]اين چند لطيفه را نيز آورده است :
« خلاف كردند در اين مجاهدت و هدايت ؛ ابو سوره گفت : مراد به « جهاد » غزواست ما ايشان را ره شهادت و مغفرت باز نمائيم و گفت : مراد به [ هدايت ] توفيق است و الطافى كه به آن ثبات كنند بر جهاد . سفيان بن عبيد گفت : چون مردمان در مقالات مختلف شوند بنگريد تا اهل ثغور بر چهاند طريقهء ايشان گيريد لقوله : و الذين جاهدوا فينا ؛ الاية فضيل گفت : جاهد و افينا ؛ آنان كه جهاد كنند در طلب علم ما ايشان را توفيق دهيم تا بر علم خود عمل كنند . ابو سليمان الدارانى گفت : مراد به اين مجاهده آنست كه بر علم خود كار كنند تا ما ايشان را هدايت دهيم به آنچه ندانند ( تا آنكه گفته ) عبد اللّه زبير گفت : حكمت ميگويد :
هر كه مرا طلب كند و نيابد گو مراد و جايگاه طلب كن ؛ يك جا آنجا كه كار كند بر نيكوتر علم كه داند تا رها كند بدتر عمل كه مىكند . عبد اللّه عبّاس گفت : آنان كه مجاهده كنند در طاعت ما ما هدايت كنيم ايشان را به راه بهشت و ثواب . گفتند : جاهدوا بالثبات على الايمان لنهدينّهم سبلنا الى الجنان . ضحاك گفت : و الذين جاهدوا فينا بالصبر على المصائب و النوائب لنهدينّهم سبل الوصول الى المواهب . سهل بن عبد اللّه گفت : جاهدوا فى اقامة السنّة لنهدينّهم سبل الجنّة » .
( 3 ) ابو الفتوح ( ره ) اين حكايت را چنين نقل كرده : « گفتند : روزى عمر عبد العزيز كلمتى حسنهء گفت و جماعتى علما حاضر بودند يكى از ايشان گفت : اين علم از كجا آمد ترا اى ابا مروان ؟ - گفت : يا هذا اين قصور ما در علم از قصور ماست در عمل ؛ چه اگر ما عمل كرد مانى و به آنچه دانيم كار كرديمى چندان علم حاصل شدى ما را كه تنهاى ما به آن قيام توانستى نمود » .
كذا و الظاهر : « نتوانستى » .
( 4 ) در نسخ اين تفسير « چند » و بطور حتم مصحّف « حسنه » است كه در تفسير أبو الفتوح ( ره ) صريحا ضبط و نقل شده است .