بودند يكى ازيشان گفت كه : اين علم ترا از كجا آمد ؟ - گفت : يا هذا اين قصور ما در علم از قصور ماست در عمل ؛ چه هر كه عمل كند به آنچه داند آن عمل علم وى را بكمال رساند .
حسين بن الفضل گفت : در كلام تقديم و تأخيرى هست و تقدير آنست كه [ و الّذين هديناهم سبلنا جاهدوا فينا ] آنان كه ما ايشان را توفيق هدايت دهيم ايشان در طاعت ما مجاهدت كنند و خداى تعالى با نيكوكارانست ؛ در دنيا بنصرت و معونت ، و در عقبى به ثواب و مغفرت « 1 » .
هامش
( 1 ) مولى فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين گفته :[ وَ الَّذِينَ جاهَدُوا ]و آنان كه كوشش نمايند در حقّ ما يعنى از جهت ما و اقامت دين ما كنند بر وجه اخلاص ، اطلاق [ مجاهده ] به جهت آنست كه تا شامل اعادى ظاهر و باطن باشد يعنى هر كه با كفّار جهاد كند و با نفس امّاره و شيطان در مقام مجاهده در آيد كه جهاد اكبر است[ لَنَهْدِيَنَّهُمْ ]هر آينه راه نمائيم ايشان را[ سُبُلَنا ]بر راههاى خود كه اين طريق مسير است بمجازات و وصول نجات ما ، و يا زياده سازيم هدايت ايشان را بسبيل خير و بركت و توفيق در سلوك آن لقوله : و الّذين اهتدوا زادهم هدى ، و يا هر كه در عبادت ما كوشش نمايد به جهت رغبت در ثواب ما و وهبت از عقاب ما هدايت دهيم او را بسبل موصله به ثواب ؛ و اين قول ابن عبّاس است و از أبو سليمان دارانى مرويست كه معنى آنست كه هر كه مجاهده كند در آنچه دانسته است ما راه نمائيم او را به آنچه نميداند . و مصدّق اين حديث نبوى است كه : من عمل بما علم ورّثه اللّه علم ما لم يعلم ؛ آنان كه آنچه دانند بدان كار كنند ايشان را خدا وارث كند به آنچه ندانند يعنى آنچه را ندانند علم آن بايشان عطا كند يعنى توفيق دهيم ايشان را دانستن آنچه ندانند .
آوردهاند كه عمر بن عبد العزيز كلمهء چند ميگفت جمعى از علما حاضر بودند يكى از ايشان به او گفت : اين علم از كجا ترا حاصل شد ؟ - گفت : اى مرد قصور ما در علم به جهت قصور ماست در عمل ؛ چه هر كه عمل كند به آنچه داند آن عمل علم وى را بكمال رساند حسين فضل گفته كه : در كلام تقديم و تأخيرى هست اى و الذين هديناهم سبلنا جاهدوا ؛ آنان كه ما ايشان را توفيق و هدايت دهيم ايشان در طاعت ما مجاهد كنند و فضيل گفته كه : هر كه در طلب علم جهد كند ما او را توفيق دهيم تا بر علم خود عمل كند و از بعضى علما منقول است كه انّ الذى نرى من جعلنا بما لا نعلم انّما هو فى تقصيرنا فيما نعلم ؛ بدرستيكه آن چيزى كه ما مىبينيم از جهل خود به آنچه نميدانيم به جهت تقصير ماست در آنچه ميدانيم و از سهل تسترى مرويست كه : هر كه كوشش كند در اقامت سنّت بنمائيم او را سبيل جنّت . و قشيرى گفته : آنان كه بيارايند ظاهر خود را بمجاهدات آرايش دهيم باطن ايشان را بمشاهدات . ابو بكر واسطى چنين تفسير كرده كه : هر كه جهد كند براى ما ما راه دهيم او را بسوى خود .
و در بحر الحقايق آورده كه : هر كه كوشش نمايد در طلب ما بنمائيم او را راه دريافت خود كه : ألا من طلبنى وجدنى ؛ هر كه ما را جويد ما را يابد . و در ترجمهء بعضى از كلمات زبور آمده كه : أنا المطلوب فاطلبنى تجدنى » .