و اين مذهب اصحاب نجّار است ، و مذهب اوّل موافق ظاهر آيت است براى آنكه اماتت نباشد الّا بعد از حيات چه معنى اماتت بميرانيدن بود و اين در حقّ نطفه متصوّر « 1 » نيست ، و زنده گردانيدن نباشد الّا مردهء را كه او را حياتى بوده باشد و در آيت سورة البقره
« وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً »
اموات جمع ميّت است و ميّت آن باشد كه درو حيات نباشد مراد آنست كه : شما در اصلاب آباء و ارحام أمّهات جماد بوديد من شما را احيا كردم چون گفت : « أموات » به نسبت با اين « أحياء » گفت و اين هر دو مجاز است و در اين آيت اماتت و احياء هر دو حقيقت
[ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ]
ما بگناه خويش معترف گشتيم هيچ ممكن هست كه ما را راهى باشد كه با دنيا رويم تا عمل صالح كنيم و عذرى بخواهيم و تلافى كار خود بكنيم .
آيت را دليل است بر سؤال گور و اخبار بسيار است برين از طريق ما و از طريق اصحاب الحديث كه بحدّ تواتر رسيده است و در آن حال باشد اين سؤال كه مرده را در گور نهند و سر گور بر وى راست كنند تا در خبر آمده است كه آواز نعلين كسانى كه از سر گور او باز گردند بشنود و آن كس را كه دست بر خاك وى نهد براى زيارت « 2 » چون دست بهم باز بزند و بيفشاند بشنود ، و حديث فاطمه بنت أسد كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر سر گور وى بنشست چنان كه كسى گوش با سخن كسى كند در آن ميانه گفت :
ابنك ابنك ابنك ، صحابه از وى پرسيدند كه : اين چه بود كه گفتى ؟ - گفت : چون خاك بر وى راست كردند خداى تعالى وى را زنده گردانيد فرشتگان سؤال آمدند و او را از خداى پرسيدند جواب بصواب بداد چون از رسول پرسيدند جواب بصواب بداد چون از امامش پرسيدند فرو ماند منش تلقين كردم كه « ابنك » سه بار . و اين حديث كه « القبر روضة من رياض الجنّة او حفرة من حفر النّيران ، هم دليل است برين ؛ براى آنكه اين وقتى متصوّر بود كه در گور زنده باشد
[ ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ ]
شما را
هامش
( 1 ) در چند نسخه و در تفسير ابو الفتوح ( ره ) در هر دو مورد : « مصور » ( بصيغهء اسم مفعول از باب تفعيل ) .
( 2 ) در بعضى نسخ : « براى زيارت را » .