نباشد « 1 » ؟ - جواب آنست كه : توبه طاعتى است از طاعات خداى تعالى ؛ حظّ او حصول ثواب بود بر او ؛ و توبه را أثرى نيست در اسقاط عقاب ؛ اسقاط عقاب بتفضّل باشد پس توبه طلب ثواب باشد و قبول توبه ضمان ثواب باشد و توبهء پيغمبران بر سبيل خضوع و خشوع باشد و إخبات و انقطاع بود با خداى ، و غرض ازو تحصيل ثواب است . و [ هدايت ] درين آيت بمعنى لطف است چنان كه : و الّذين اهتدوا زادهم هدى
[ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً ]
خطاب بآدم و حوّاست چون اصل آدمى ايشان بودند ايشان را بمنزلهء جملهء آدميان گردانيد و خطاب با همه كرد و گفت :
[ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ]
و گفتند : خطاب بآدم است و ابليس ؛ ايشان را گفت يعنى آدم و حوّا را : به زير شويد از بهشت ؛ بعضى از شما دشمن بعضىاند ؛ شما همه دشمنان يكديگريد ،
[ فَإِمَّا ]
اگر بشما آيد از من هدايتى و لطفى يعنى پيغمبرى يا كتابى هر كه متابعت آن كند و پيرو آن باشد او گمراه نباشد در دنيا و بدبخت نگردد در آخرت ، بيرون كردن آدم از بهشت عقوبت نبود تا گويند « 2 » كه : آدم چون
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اگر گويند : چون آدم گناهى نكرد بنزديك شما چرا توبه كرد ؟ - و خداى چگونه گفت : من توبهء او قبول كردم ؟ - جواب گوئيم : توبه بنزديك ما طاعتى است از طاعات حظّ او حصول ثواب بود بر او ؛ و او را اثرى نيست در اسقاط عقاب ، چه قول به اين احباط باشد و اسقاط عقاب خداى تعالى كند عند توبه بتفضّل . پس بر اين قاعده معنى قبول توبه ضمان ثواب باشد بر آن . و توبهء پيغمبران عليهم السلام بر سبيل خشوع و خضوع و اخبات و انقطاع با خداى باشد و غرض از او تحصيل ثواب ، و قوله[ وَ هَدى ]اين هدايت بمعنى لطف باشد كقوله تعالى و الذين اهتدوا زادهم هدى » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اگر گويند : چون ايشان معصيتى نكردند چرا ايشان را از بهشت بيرون كرد . جواب گوئيم : اخراج از بهشت عقوبت نباشد چه عقاب مضرّتى باشد مستحقّ مقرون باستخفاف و اهانت و فوت منافع از عقاب نباشد چه اگر چنين بودى انبيا و اوليا هميشه معاقب بودندى چه در مقدور منافع را نهايتى نيست كه با ايشان توان رسانيدن عاجلا و آجلا ؛ پس اخراج ايشان از بهشت و اهباط ايشان به زمين بر سبيل مصلحت بود و آنچه تعلّق بمصلحت دارد باوقات و اشخاص و اسباب بگردد تا تناول درخت نكرده بودند مصلحت ايشان در تكليف آن بود كه آنجا باشند چون تناول كردند مصلحت بگرديد و صلاح آن بود كه تكليف ايشان بر زمين باشد و خداى تعالى آدم را خود براى زمين آفريد . ألا ترى الى قوله تعالى :
انّى جاعل فى الارض خليفة » .