مىكند ذات پاك وى را از آنچه لايق نباشد به او از زن و فرزند و شريك و شبيه و أفعال قبيح و اخلال بواجب ، و معنى تسبيح و تهليل آنچه در آسمان و زمين است مر خداى را جلّ جلاله آنست كه دليل مىكند بعجيب خلق و بديع صنع بر آنكه ايشان را خالقى و آفريدگارى هست مستحقّ تسبيح و تنزيه ، و مرغان صف اندر صف زده در هوا بالهاى خود گشاده تسبيح ميكنند مر خداى را ؛ از آن جهت كه حال ايشان دليل است بر آنكه ايشان را خالقى هست قادر بر آنكه آلت پريدنشان داده است و ايشان را بال گشاده در هوا معلّق بداشته
[ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ
« 1 »
]
هر يكى را ازيشان خداى تعالى نماز او ميداند و تسبيح او مىشناسد ؛ مجاهد گفت : نماز مكلّفان و تسبيح نامكلّفان ، و خداى عالم است و دانا به آنچه ايشان ميكنند از افعال ؛ و ميگويند از اقوال .
آنگه گفت :
[ وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ]
خداى راست ملك آسمانها و زمين ، و او راست تصرّف در آن تا چنان كه خواهد ميگرداند بر حسب مصلحت و بازگشت همه با اوست .
[ أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ ]
اى نمىبينى و نميدانى كه خداى تعالى ميراند ابر را آنگه جمع مىكند و با هم مىآرد ميان او ؛ تأليف مىكند اجزاى او را بعضى با بعضى
[ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً ]
پس آنگاه آن را بر هم مىنشاند و متراكم و متراكب ميگرداند پس تو مىبينى باران بزرگ قطره را كه از ميان او بيرون مىآيد
[ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ]
و فرو مىآرد از آسمان از بعضى كوهها كه در آسمان است از تگرگ پس مىرساند آن تگرگ را بر سبيل عذاب بآنكس كه ميخواهد تا زرع و ميوهء او هلاك كند ، و بميگرداند اين تگرگ را از زرع و ميوهء ان كس كه ميخواهد
[ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ ]
نزديك است كه روشنائى برق او چشمها را ببرد
[ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ ]
خداى تعالى ميگرداند شب و روز را ؛ روز ميبرد و شب مىآرد ، و شب مىبرد و روز مىآرد ، اين بر عقب آن و آن بر عقب اين ؛ گاه از شب ميكاهد و در روز مىافزايد ، و گاه از روز ميكاهد و در شب مىافزايد ،
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « قوله :[ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ ]هر كس از ايشان صلاة و تسبيح خود دانند ؛ برين قول ضمير مرفوع مستكنّ فى[ عَلِمَ ]راجع است با لفظ[ كُلٌّ ]و بعضى دگر گفتند : كل قد علم صلاة اللّه و تسبيحه ؛ على اضافة المصدر الى المفعول چنان كه فاعل[ عَلِمَ ]مصلّى و مسبّح باشد كه بلفظ[ كُلٌّ ]گفت و ضمير مجرور ضمير نام خداست » .