از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كردند كه : چون مؤمن در وقت مرگ فريشتگان را بيند او را گويند بر طريق امتحان : ميخواهى تا ترا بگذاريم تا باز دنيا « 1 » روى ؟ - گويد نه كه دنيا سراى رنج و محنت است خواهم پيش خداى روم و ازين محنت بازرهم ، و امّا كافر چون فريشتگان را بيند گويد :
[ رَبِّ ارْجِعُونِ ]
خداوندا مرا بازگردان و اين خطاب فريشتگان راست برين روايت كه كرده شد ، و گفتند كه : خطاب با خداست و لفظ جمع براى تعظيم است « 2 » .
[ سوره المؤمنون ( 23 ) : آيات 101 تا 105 ]
فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَساءَلُونَ ( 101 ) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ( 102 ) وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ ( 103 ) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيها كالِحُونَ ( 104 ) أَ لَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ ( 105 )
چون صور « 3 » دردمند در ميان ايشان نسبتى نباشد كه ايشان را سود كند و از نسبشان نپرسند كه نسب تو چيست ؟ پرسند كه : عمل تو چيست ؟ و چه كردهء ؟ روز قيامت بنسب فخر نيارند و از حال يكديگر نپرسند از آنكه ميان ايشان تفرقه كرده باشند ؛ فرزند را از پدر و پدر را از فرزند جدا گردانيده باشند و هر يكى به خود و بكردار خود مشغول باشند تا از عهدهء آن بيرون نيايند با ديگرى نپردازند تا از حال وى پرسند .
عبد اللّه عبّاس گفت : اين در نفخهء اولى باشد كه يكديگر را نپرسند امّا در نفخهء دوّم پرسند . و هم ازو روايت است كه : روز قيامت را أحوال مختلفه باشد در بعضى أحوال يكديگر را شناسند و از يكديگر حالها پرسند ، و در بعضى احوال از شدّت و صعوبت
هامش
( 1 ) - يعنى به دنيا ؛ زيرا « باز » را قدما فراوان بمعنى باء فارسى يعنى « ب » به كار بردهاند .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اگر گويند : چگونه گفت :[ رَبِّ ارْجِعُونِ ]چون خطاب با خداست و او يكى است و اين ضمير جمع چراست ؟ - گوئيم : دو وجه گفتند در اين ؛ يكى آنكه جمع بر سبيل تعظيم كرد حملا على قوله : انّا أنزلنا ، و انّا أوحينا ، و انّا أرسلنا ، و غير ذلك ، و وجهى ديگر آنكه دعا خداى راست و[ ارْجِعُونِ ]خطاب با فرشتگان است و ايشان جمع باشند » .
( 3 ) - مولى فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين گفته : « حسن گفته كه : [ صور ] جمع « صورت » است بمعنى بنيه يعنى چون أرواح بأجساد درآيند » .