بدان وعده ميكنيم از عذاب و هلاكت كه با تو نمائيم يعنى تعجيل كنيم . حسن بصرى گفت كه : خداى تعالى خبر داد رسول را صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه أمّت او را عذاب كند و خبر نداد كه در حال حيات او باشد يا بعد از وفاتش ؛ وى را فرمود كه دعا كن تا اگر در حال حيات تو باشد تو در ميان ايشان نباشى .
عبد اللّه عبّاس و جابر بن عبد اللّه أنصارى روايت كردند كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در حجّة - الوداع گفت و او بمنى بود : لا ترجعوا بعدى كفّارا يضرب بعضكم رقاب بعض ؛ و أيم اللّه لئن فعلتموها لتعرفنّنى فى كتيبة يضاربونكم ؛ فغمز من خلفه منكبه الايسر ، فالتفت و قال :
أو علىّ ؛ فنزلت الآيات ؛ گفت : پس از من كافر مشويد كه گردن يكديگر زنيد و بخداى كه اگر كافر شويد و گردن يكديگر زنيد شما بشناسيد مرا در ميان لشكرى كه با شما شمشير مىزنند ، درين وقت كه اين سخن گفت دوش چپ وى را غمز كردند « 1 » « 2 » باز پس نگاه كرد و گفت : يا على ؛ پس اين آيات فرود آمد .
[ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ ]
دفع كن و بازدار بدى را از خود بخصلتى كه آن نيكوتر باشد و بهتر و آن اعراض كردنست از آنچه كنند و گويند و مقابله كردن آن باحسان و نيكوئى كردن ؛ و چون
هامش
( 1 ) - اين حديث را ابو الفتوح ( ره ) نقل نكرده ليكن طبرسى ( ره ) در مجمع البيان گفته است : « قال الكلبىّ ؛ هذا أمر شهده أصحاب رسول اللّه بعد موته .
و روى الحاكم أبو القاسم الحسكانىّ باسناده عن أبى صالح عن ابن عبّاس و جابر بن عبد اللّه انّهما سمعا رسول اللّه يقول فى حجّة الوداع و هو بمنى : لا ترجعوا ( تا آخر آنچه در متن است ) » .
مولى فتح اللّه ( ره ) نيز آن را در منهج الصادقين نقل كرده است .
نگارنده گويد : اين مورد و نظائر آن در تفسير اين سوره تأييد مىكند استنباط دوست عزيز و دانشمندم آقاى ابن يوسف دام بقاؤه را كه مصنّف ( ره ) فى الجمله تغيير مشرب نشان ميدهد به اين معنى كه از غير تفسير ابو الفتوح ( ره ) نيز استفاده مىكند و شايد سرّ اين مطلب همان باشد كه در جواب استنباط و احتمال ايشان نوشتيم فراجع المقدّمة ان شئت .
( 2 ) - از عجايب اينكه مولى فتح اللّه ( ره ) عبارت « فغمز من خلفه » را چنين معنى كرده « در اين محلّ كه اين سخن ادا فرمود وى را از پس عمر نگاه كرد امير المؤمنين را ديد » ( رجوع شود بص 383 جلد دوم چاپ تبريز بسال 1314 ؛ سطر 23 ) .