هدايت كند ايشان را در قيامت ببهشت ، و إمّا هدايت كند ايشان را تا آنچه در دين متشابه باشد آن را تأويلى درست كنند
[ وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا ]
و هميشه آنان كه كافرانند در شكّى و شبهتىاند از قرآن ؛ و اين شكّ از ايشان زايل نخواهد گشت تا آنگه كه قيامت ناگاه بايشان رسد يا عذاب روزى نازاينده « 1 » بايشان آيد و اين كنايت است از شدّت و سختى يعنى روز سخت ؛ گفتند كه : مراد به اين روز روز بدر است و اين روز را براى آن
[ عَقِيمٍ ]
خواند كه كافران درين روز كشته شدند و بشب نرسيدند و ازين روز ايشان را شب زاده نشد ، و براى آنكه ايشان را درين روز رحمتى نبود و فريادرسى نداشتند ؛ پس پنداشتى كه عقيم بود برحمت ، و براى آنكه فرزندان زنان درين روز كشته شدند ؛ پس گوئى كه ايشان عقيم بودند و هيچ فرزند نزادند . و گفتند كه : مراد روز قيامت است ، و
[ عَقِيمٍ ]
براى آن گفت كه آن روز را شب نباشد و ازو شب نزايد و اين چنانست كه در عرف گويند كه : از روز شب زايد و از شب روز زايد
[ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ ]
ملك و پادشاهى آن روز خداى را باشد و ملك هميشه خداى را بود جز آنكه در دنيا ببندگان داده است پادشاهان بدست گرفتهاند و حاكمان حكم ميكنند ؛ فرداى قيامت كسى را حكمى و ملكى « 2 » نباشد ملك همه خداى را باشد حكم او كند ميان ايشان و تولّاى آن با او باشد ، و [ ملك ] اتّساع مقدور باشد آن را كه او را تدبيرى بود ، و [ حكم ] خير باشد بمعنيى كه حكمت به آن دعوت كند ازينجا گويند كه : له الحكم « 3 »
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) « عذاب يوم عقيم » را چنين تفسير كرده :
« بايشان آيد عذاب روزى عقيم يعنى روز قيامت ، و[ عَقِيمٍ ]زنى باشد نازاينده ، و براى آن روز قيامت را « عقيم » خواند كه آن را شب نباشد چنان كه ما گوئيم : از شب روز زايد ؛ و از روز شب . بعضى دگر گفتند : مراد روز بدر است و براى آن روز را « عقيم » خواند كه ايشان را بكشتند در آن روز و بشب نرسيدند و شب نديدند . و بعضى دگر گفتند : براى آنكه در اين روز رحمتى نبود بر كافران و ايشان را فريادرسى نبود پس پنداشتى عقيم است برحمت .
بعضى دگر گفتند : اين كنايت است از سختى و عظم آن روز ؛ براى آنكه آن روز فرشتگان به زمين آمدند و كارزار ميكردند ؛ و مثله قول الشاعر :عقم النّساء فلا يلدن شبيهه * انّ النّساء بمثله لعقيم ». ( 2 ) - در بعضى نسخ : « حكمى و ملكى و ملكى » و جمع « ملك و ملك » و وجه آن مكرّر گذشته .
( 3 ) - در بعضى نسخ : « الحكم للّه » ؛ و متن موافق نسخ تفسير ابو الفتوح ( ره ) هم هست .