روزى دو جنازه بياوردند يكى از آن كشته و يكى از آن مرده ؛ مردم بتشييع جنازهء كشته بيشتر رغبت كردند و كس در پى جنازهء آن مرده نرفت فضاله بن دوس گفت :
اى قوم ميل و رغبت شما بجنازهء كشته مىبينم دون اين متوفّى ؛ بخداى كه من باك ندارم كه مرا از هر كدام گور ازين دو گور برانگيزند يعنى گور كشته و گور مرده ؛ نميشنويد كه خداى تعالى چه گفت :
وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا
.
[ لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ]
و خداى تعالى بهترين روزى دهندگان است ايشان را در جائى برد كه راضى شوند و آن را بپسندند يعنى بهشت جاويد و خداى تعالى دانا و بردبار است شتاب نكند بعقاب كافران ؛ چه شتاب آنكس كند كه از فوت ترسد كسى از قبضهء قدرت او نجهد .
[ ذلِكَ وَ مَنْ عاقَبَ ]
اين حديث و قصّه « 1 » اين بود كه شنيدى و به تو رسيد و اين براى تنبيه و تقرير كلام گويند آنگه ابتدا كرد و گفت :
[ وَ مَنْ عاقَبَ ]
و هر كس كه او عقوبت كند مانند آنكه او را عقوبت كرده باشند و اين را بر سبيل مجاز براى ازدواج [ عقوبت ] خواند و بحقيقت عقوبت نيست « 2 » .
[ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ ]
آنگه برو ظلم كنند خداى تعالى او را نصرت كند يعنى اگر كسى بر كسى ظلم كند اين مظلوم دست يابد ظالم خود را عقوبت كند باز اين ظالم بر آن مظلوم كه عقوبت بواجب كرده باشد دست يابد خداى تعالى يار اين مظلوم باشد و خداى تعالى عفو كننده و آمرزندهء گناهان است .
[ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ ]
اين نصرت مر اين مظلوم را بسبب آنست كه او قادر است و از علامات و امارات قدرت او آنست كه شب را در روز مىآورد و روز را در شب يعنى روز بسر شب درمىآرد و شب را در سر روز ؛ و از شب ميكاهد و در روز مىافزايد و از روز ميكاهد و در شب مىافزايد ، و اين براى آن گفت تا بدانند كه او قادر است بر اين و هيچ قادر بقدرت اين نتواند كرد و خداى شنوندهء جملهء مسموعات
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ ذلِكَ ]اى ذلك الحديث و الشأن ؛ يعنى حديث و قصّه اين است كه شنيدى و اين براى تنبيه گويد عرب و عجم براى تقرير كلام » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ وَ مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ]هر كس كه او عقوبت كند بمانند آنكه او را عقوبت كرده باشند و لفظ دوم كه[ عُوقِبَ ]است از اوّل واقع بوده است آن را بر حقيقت عقوبت نخوانند ليكن بر مجاز براى ازدواج لفظ را ؛ چنان كه گويند : الجزاء بالجزاء و قوله : و جزاء سيّئة سيئة مثلها ؛ و دوم سيّئة نباشد » .