هيچ حقّى نيست در إخراج مؤمنان لكن براى آنكه ايشان بخداى ميگويند ايشان را بيرون كردند و مثال اين آنست كه يكى گويد : ما يبغضنى الّا لانّى أقول الحقّ ؛ مرا دشمن نميدارد مگر براى آنكه من حقّ ميگويم .
[ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ ]
و اگر نه دفع خداى بودى مردمان را بعضى را ببعضى بجهاد و اقامت حدود و انواع لطف و تسليط أهل اسلام بر أهل كفر
[ لَهُدِّمَتْ
« 1 »
]
أهل شرك و كفر بر أهل ملّتها مستولى شدندى و خراب گشتى و شكسته شدى صومعتهاى رهبانان . قتاده گفت : صومعههاى صابيان
[ وَ بِيَعٌ ]
و كليسياهاى ترسايان ،
[ وَ صَلَواتٌ ]
و كنشتهاى جهودان
[ وَ مَساجِدُ ]
و مسجدهاى مسلمانان . مجاهد گفت : مراد به « صلوات » نمازگاه اهل كتاب و مسلمانان است كه بر راهها ساخته باشند .
بعضى گفتند : مراد نمازهاى مسلمانان است يعنى چون مسلمانان جائى نماز كنند بر خفيه ايشان يعنى كافران نماز ايشان را ببرند و بر اين قول [ هدم ] بمعنى قطع نماز ايشان است .
و گفتند كه : معنى اينست كه در ايّام شريعت عيسى عليه السّلام صومعتهاى ترسايان خراب كردندى و در شريعت موسى عليه السّلام كنشتهاى جهودان ، و در شريعت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مسجدهاى مسلمانان ، نمازگاههاى اهل ذمّه را بر مسجدهاى مسلمانان « 2 » براى آن
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ ]اهل حجاز بتخفيف دال خواندند من الهدم و باقى قرّاء بتشديد من التّهديم .[ صَوامِعُ ]مجاهد و ضحّاك گفتند : صومعهاء رهبانيت .
قتاده گفت : صومعهاء صابيان و[ بِيَعٌ ]كليساهاى ترسايان و[ صَلَواتٌ ]كنشتهاى جهودان و[ مَساجِدُ ]مسجدهاى مسلمانان . ابن زيد گفت و ابن ابى نجيح عن مجاهد كه بيع كنشتهاى جهودان باشد . عبد اللّه عبّاس و قتاده و ضحّاك گفتند : صلوات كنيسههاى جهودان باشد ايشان [ صلواتا ] خوانند . ابو العاليه گفت : صلوات نمازگاه صايبان باشد . مجاهد گفت : نمازگاه اهل كتاب و مسلمانان باشد كه براهها ساخته باشند و بر اين اقوال مراد به[ صَلَواتٌ ]مواضع صلوات باشد . بعضى دگر گفتند :
مراد بصلوات نمازهاى مسلمانان است . يعنى چون مسلمانان جائى نماز كنند بر خفيه و پوشيدگى اين كافران بر ايشان هجوم كنند و نماز ايشان ببرند و برين قول هدم بمعنى قطع نمازهاى اينشانست بيران كنند يعنى ببرّند . بعضى دگر گفتند :[ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ ]يعنى در ايّام شريعت عيسى عليه السّلام كليساها بيران كردندى و در شريعت موسى عليه السّلام صلوات اين كنيسهها باشد و در شريعت محمّد عليه السّلام مسجدها . حسن گفت : خداى تعالى به مسلمانان مصّلاهاى اهل ذمّت نگاه ميدارد » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اگر گويند : چرا تقديم كرد نمازگاههاى اهل ذمّت را بر مساجد مسلمانان ؟ - گوئيم : براى آنكه در نهادن آن مقدّم است و پيشتر . و گفتند : براى آنكه اوّل آن بيران كردند ، و گفتند : براى آنكه آنچه نفيستر بود بازپس دارند . كقوله :
و منهم سابق بالخيرات . و چنان كه رسول ما را عليه السّلام بازپسين پيغمبران كرد و جواب درست از اين آنست كه و او ايجاب ترتيب نكند اگرچه در لفظ مقدّم باشد روا بود كه در معنى مؤخّر بود » .