و ياد كن اى محمّد چون ما ابراهيم پيغمبر را مكان خانه مرجع و منزل او گردانيديم براى عمارت و عبادت كردن . حسن بصرى گفت :
[ بَوَّأْنا ]
اى أنزلنا فرو آورديم ابراهيم را . مقاتل سليمان گفت : دللنا عليه « 1 » وى را بر جاى خانه دلالت كرديم .
تا چگونه دلالت كرد ؟
مفسّران را درين خلافست بعضى گفتند كه : ابرى بفرستاد تا چندانكه جاى خانه بود سايه افكند ، بعضى ديگر گفتند : بادى بفرستاد تا اساس خانه برفت ، بعضى گفتند : جبرئيل بيامد و رسم بر زد و خط بكشيد تا او بر آن بنا كرد . و
[ مَكانَ ]
جاى مستوى باشد كه درو متمكّن توان شدن و قرار توان گرفتن و جسم ثقيل را منع كردن از هوا .
[ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً ]
و ما وحى كرديم بوى و گفتيم كه : به من شرك مياور ، و در عبادت با من هيچكس را انباز مدار ، و عبادت خاصّ و خالص مرا كن ، و خانهء مرا پاك گردان از أصنام و أوثان . و گفتند كه : از خون و سرگين ؛ چون بتقرّب ذبايح كشتندى خون و سرگين آنجا رها كردندى گفت : پاك گردان خانهء مرا ؛ براى آنان كه آنجا طواف كنند ، و براى آنان كه آنجا نماز كنند و براى ركوع كنندگان و سجود كنندگان آنگه امر كرد ابراهيم را و گفت « 2 » : اى ابراهيم ندا كن و آگاه گردان مردمان و بخوان با حجّ كردن خانه و زيارت كردن آن گفتند : چون خانه بنا كردى اكنون ميهمانان را بخوان و ندا كن ابراهيم عليه السّلام گفت : بار خدايا آواز من تا كجا رسد ؟ ! حق تعالى گفت : عليك الاذان و علىّ البلاغ ؛ بر تو آواز دادن و بر من رسانيدن . ابراهيم عليه السّلام بر مقام باستاد و گفتند : بر كوه بو قبيس « 3 » رفت و آواز داد و گفت : يا أيّها النّاس ألا إنّ ربّكم قد بنى بيتا فحجّوه ؛ اى مردمان
هامش
( 1 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) باضافهء : « معنى[ بَوَّأْنا ]وطّأنا باشد عبد اللّه عبّاس گفت : جعلنا ، مقاتل حيّان گفت : هيّئناه له ، نظيره قوله : تبوّئ المؤمنين مقاعد للقتال ، و بوّأكم فى الارض ؛ و اين عبارات متقارب المعنى است » .
( 2 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « حسن و جبّائى گفتند : اين امر است رسول را عليه السلام باعلان مردمان بحجّ ، و ديگر مفسّران گفتند : امر است ابراهيم را كه آگاه كند مردمان را بحجّ ؛ خداى تعالى گفت : چون خانه بنا كردى ( تا آخر ) » .
( 3 ) - در منتهى الارب گفته : « أبو قبيس ( كزبير ) كوهى است بمكّه سمّى برجل من مذحج حدّاد لأنّه أوّل من بنى فيه و كان يسمّى الامين ؛ لأنّ الركن كان مستودعا فيه » .