باشند و فرزندان او از زنان و شوهران يكديگر ، پس آنگاه كه ايشان را فرزند صالح داد يعنى فرزندان آدم و حوّا را از مرد و زن نه خود آدم و حوّا را ؛ يعنى هر يكى از اين فرزندان مر خداى را شريكان پديد كردند در آنچه خداى تعالى ايشان را داد به آنكه برفتند و فرزندان خود را كه همه عبد اللّه و بنده و آفريدهء خداى بودند « عبد اللّات » و « عبد العزّى » و « عبد المناة » نام كردند و خداى تعالى خود را نيز تنزيه كرد از آنچه وى را شريكى باشد و گفت : خداى تعالى متعالى و بزرگوار است از آنچه بوى شرك آورند و دليل بر آنكه مراد از آن ضماير مثنّى « 1 » كفّار اولاد آدم است نه آدم و حوّا ؛ اين است كه گفت :
[ عَمَّا يُشْرِكُونَ ]
و نگفت : [ عمّا يشركان ] .
محمد بن بحر اصفهانى گفت كه : كنايت در جملهء آيت متعلّق است بفرزندان آدم و حوّا ؛ و از آن هيچ بآدم و حوّا متعلّق نيست الّا قوله
[ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ]
باوّل خطاب كرد با جملهء مكلّفان از مؤمن و كافر و برّ و فاجر آنگه تخصيص كرد كافران را و خبر داد ايشان را به آنچه كردند و گفتند .
وجهى ديگر آنست كه مراد به
[ جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ ]
« 2 » آنست كه كردند ايشان مرين فرزندان را شريكان يعنى چون خداى تعالى ايشان را فرزندان بداد كه خواستند ايشان به آن اكتفا نكردند و فرزندان ديگر طلب كردند تا شريك آن فرزندان باشند و شريك جز مخلوق را نباشد و خالق را شريك نبود از بهر اين گفت كه : خداى تعالى متعالى و منزّه است از آنچه كافران به او شريك ميگيرند ، چون در آيت لفظ شرك بود خود را از آن تنزيه كرد .
و وجهى ديگر آنست كه خطاب با قريش است و ايشان آل قصىّاند معنى اين بود كه شما را كه قريشيد از يك نفس آفريد از قصىّ و زن او را هم از نفس او آفريد يعنى عربى
هامش
( 1 ) مخفى نماناد كه ابو الفتوح ( ره ) در توجيه « جعلا له شركاء » تحقيقات مهم و بيانات نفيسى دارد هر كه طالب باشد رجوع كند بتفسير او ( جلد دوم چاپ اول ؛ ص 501 - 499 ) .
( 2 ) نص عبارت تفسير ابو الفتوح در اين مورد اين است : « وجهى ديگر آنست كه هاء ضمير راجع نيست با نام خداى بل راجع است با فرزندان و معنى آنست كه جعلا للولد شركاء يعنى فى الطلب معنى آن باشد كه ايشان از خداى تعالى طلب فرزند كردند چون بداد طلب ديگرى كردند اى جعلا للولد شركاء فى الطلب » .