حاصل بر صفات كمال ، پس او درين خلق بمنزلت كسى بود كه گواه بر ايشان گيرد تا انكار نتوانند كردن و ايشان درين باب بمنزلت معترفى باشند و اگرچه اينجا اشهادى و اعترافى حقيقى نباشد و مثله : شاهدين على أنفسهم بالكفر ؛ و معلوم است كه هيچكس بكفر بر خود گواهى ندهد و مراد آنست كه ايشان فعلى كنند كه دليل كفر ايشان بود .
و معنى آيت اينست :
ياد كن اى محمّد چون فرا گرفت خداى تو از فرزندان آدم از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را ، و اين كنايت است از خلق و ايجاد ايشان و اخراج و نقل از اصلاب آباء و ارحام امّهات ايشان و آنگه گواه برگرفت ايشان را بر نفسهاى خود يعنى بر يكديگر از آنجا كه « هم كنفس واحدة » تا بر يكديگر گواهى دهند و آنگه تقرير كرد با عقلا و كامل عقلان كه نه من خداى شماام ؟ - ايشان جواب دادند كه : بلى ؛ تو خداى مائى ، گواه شديم و گواهى داديم و اعتراف آورديم آنگه بيان كرد كه : من اين چرا كردم ؟ از بهر آن تا شما نگوئيد كه : ما ازين غافل بوديم و تو ما را آگاه
هامش
ايشان را بر خود بر آن تفسير كه داديم يا بعضى بر بعضى كه هم كنفس واحدة و قوله :[ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ]تقريرى است با عقلا و كاملان نه من خداى شماام ؟ - قالوا : بلى ، جواب ايشان است ، كه دادند و [ بلى ] جواب استفهامى باشد متضمن نفى و نعم جواب كلام مثبت موجب باشد [ شهدنا ] ما گواه شديم و گواهى داديم[ أَنْ تَقُولُوا ]تقرير آنست كه لئلا تقولوا او حذرا من ان تقولوا ، و آنجا محذوفى مقدر بود و المعنى انما فعلنا ذلك لئلا تقولوا ، و كلام بر نظاير اين برفته است من قوله : يبين اللّه لكم ان تضلوا و المعنى لئلا تضلوا و قوله : القى فى الارض رواسى ان تميد بكم ، و المعنى لئلا ان تميد بكم او حذرا من ان تميد بكم ،[ أَوْ تَقُولُوا ]عطف است على قوله : ان تقولوا ، كه گوئى ما براى آن شرك آورديم كه پدران ما مشرك بودند[ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ]و اشتقاق « ذريه » من « ذرأ اللّه الخلق » اى خلقهم ، باشد ، و وزن او فعيله باشد و قول آنكس كه گفت : اصل او ذروه است « من الذر » درست نيست ، بر ايشان گفتند فرزند طفل را « ذريه » خوانند تشبيها بالذر ، و اين قول درست نيست لقوله[ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ ] *و اطفال را بصلاح وصف نكنند قوله : أ فتهلكنا بما فعل المبطلون ؟ ، اين نيز دليل است بر آنكه قول بذر باطل است براى آنكه بيان كرد كه اين آنان گفتند كه ايشان را پدرانى مبطل مشرك بودند و گويندگان بذر نخواهند گفتن كه ايشان را بجز آدم پدرى بود تا آدم مبطل بود ابو الهذيل در بعضى كتب خود گفت : حسن بصرى بذر گفتى ؛ و گفتى : خداى تعالى