[ من ذريتهم ] و نگفت : « من ذريّته » ، و گفت : [ ان يقولوا يوم القيامة انّا كنّا عن هذا غافلين ] و اين براى آن گفت : تا روز قيامت دعوى غفلت نكنند تا حجّت بر ايشان تمام شود اگر فراموش كنند و غافل شوند حجّت ساقط شود ديگر گفت : [ او يقولوا انّما أشرك آباؤنا من قبل ] تا نگويند كه : پدران ما مشرك بودند و بشرك پدران عذر نيارند و اين در حقّ كسانى صورت بندد كه پدران ايشان مشرك بوده باشد و آنان كه از پشت آدم باشند چگونه گويند كه :
أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ
! ؟
و چون اين باطل شد معنى درست و تأويل صحيح آنست كه اين خطاب با جماعتى باشد از فرزندان آدم كه خداى تعالى ايشان را بيافريد و كمال عقل داد و آلات
هامش
و نگفت : « ذريته » ، دگر آنكه گفت :[ أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ ]و المعنى لئلا تقولوا يوم القيامة ، نگويد در روز قيامت كه : ما از اين غافل بوديم ، باز نمود كه : اين براى آن كرديم تا روز قيامت دعوى غفلت نكنند تا حجت بر ايشان قائم شود اگر فراموش كنند و غافل شوند حجت ساقط شود از ايشان و اين غرض حاصل نباشد .
دگر آنكه گفت :[ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ ]، تا نگويند كه : پدران ما مشرك بودند بشرك پدران عذر نياورند و اين در حق كسانى صورت بندد كه ايشان را پدران مشرك بوده باشند اما آنان كه از پشت آدم ( ع ) بيرون آمده باشند ايشان چگونه گويند :[ أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ! ؟ ] :
اگر گويند : چون تأويل مخالفان و اخباريان باطل كردى تأويل صحيح چيست آيت را بنزديك شما ؟
گوئيم : ما را در تأويل آيت دو وجه است .
يكى آنكه مراد به اين جماعتىاند از فرزندان آدم ( ع ) كه خداى تعالى ايشان را بيافريد و كمال عقل داد و آلات و تمكين و تكليف كرد ايشان را و بر زبان پيغمبران بايشان تقرير كرد كه :[ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ]ايشان از پس نظر در ادله و تحصيل علم و معرفت بخداى تعالى گفتند :
بلى ، ايشان را بر يكديگر گواه گرفت تا فرداى قيامت نگويند كه : ما از اين غافل بوديم يا تعليلى كنند بشرك پدران و گويند : ما را پدران مشرك بودند ما نيز به آن شرك آورديم كه ما اطفال بوديم و بايشان اقتدا كرديم و ايشان را شبهت از آن افتاد كه گمان كردند كه لفظ « ذريه » متناول نباشد الا اطفال صغار را و پنداشتند كه اشتقاق آن از « ذر » است و اين انديشه خطا است براى آنكه جملهء بشر را ذريهء آدم خوانند از كوچك و بزرگ و بالغ و نا بالغ ، قال اللّه تعالى :رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ