تمكين و تكليف كرد ايشان را و به زبان پيغمبران تقرير كرد كه :
[ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ؟ - ]
ايشان از پس نظر در ادلّه و تحصيل علم و معرفت خداى تعالى گفتند : بلى ، و ايشان را بر يكديگر گواه گرفت تا فرداى قيامت نگويند كه : ما ازين غافل بوديم يا تعلّل كنند بشرك پدران و گويند كه : ما را پدران مشرك بودند و ما اطفال بوديم با ايشان اقتدا كرديم .
و وجهى ديگر در تأويل آيت آنست كه : چون خداى تعالى ايشان را از بديع فطرت و كمال عقل و تركيب عجيب آفريد كه دليل مىكند بر آنكه ايشان را خالقى هست قادر و عالم و حىّ و موجود و سميع و بصير و حكيم و مدرك و كاره و مريد ؛
هامش
وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ؛ و لفظ « صالح » واقع نباشد الا بر بالغان و عاقلان دون اطفال .
وجه دوم در تأويل آيت آنست كه چون خداى تعالى ايشان را از بديع فطرت و كمال صنعت چنان آفريد و تركيب عجيب و آيات و دلائل و عبر در خلق ايشان كه دليلاند بر آنكه ايشان را خالقى است قادر عالم حى موجود حكيم سميع بصير مريد كاره مدرك حاصل بر صفات كمال ؛ در اين خلق بمنزلت كسى بود كه گواه بر ايشان گيرد تا انكار نتوانند كرد كه اين جمله را خالقى و آفريدگارى هست و مقدر و مدبرى بايد و ايشان را در اين باب بمنزلت معترفى باشند و اگرچه آنجا اشهادى و اعترافى حقيقى نباشد چنان كه خداى تعالى گفت : « ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للأرض ائتيا طوعا و كرها قالتا أتينا طائعين » ، بر حقيقت نه از خداى تعالى قولى بود و نه از آسمان و زمين ، و مثله قوله : « شاهدين على أنفسهم بالكفر » ، و ما دانيم كه هيچ كس بكفر خود گواهى ندهد ، و مراد آنست كه فعلى كنند كه دليل كفرشان كند و مانند اين قول قائل است : « جوارحى تشهد بنعمتك ، و حالى معترفة باحسانك » و مثله فى التوسع قول الشاعرفلئن نطقت بشكر برك جاهدا * فلسان حالى بالشكاية ينطقو آنچه روايت كردهاند از بعضى خطبا مانند اين است : « سل الارض من شق أنهارك و غرس أشجارك ، و جنى ثمارك ، فان لم تجبك حوارا أجابتك اعتبارا » و اين بابى واسع است و اين را استشهاد بسيار است از نظم و نثر ؛ مردى نظام را پرسيد ما الامور الصامتة الناطقة ؟ - قال :
الدلائل المخبرة و العبر الواعظة قوله :[ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ]گفت : ياد كن چون فرا گرفت خداى تعالى از بنى آدم از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را و اين كنايت باشد از خلق ايشان و ايجاد ايشان و اخراج ايشان از اصلاب آباء و ارحام امهات[ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ]و گواه كرد