ما پراكنده گردانيديم در زمين جماعتى بسيار را از ايشان بعضى صالحان و نيك مردان بودند ؛ صالحان جهودان آنان بودند كه بعيسى مريم عليه السّلام و بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله ايمان آوردند و گفتند : آنانند كه وراى جوى او دافاند « 1 » و بعضى از ايشان فروتراند و كم از اينند يعنى كافراناند ، و فاسقاند و
[ وَ بَلَوْناهُمْ ]
و بيازموديم ما ايشان را بحسنات يعنى تندرستى و فراخ دستى و بسيار نعمتى و بسيّئات يعنى قحط و بيمارى و تنگدستى و حرمان و آنچه مانند اين باشد از قبل خداى تعالى آنگه بيان كرد كه : غرض از اين امتحان و ابتلا آنست كه باشد كه ايشان رجوع كنند و با حقّ آيند و با سر امتثال فرمان او شوند پس بماندند از پس ايشان جمعى كه فرزندان و عوض ايشان بودند و فرزند را چون صالح بود « خلف » گويند و چون طالح بود « خلف » گويند مجاهد گفت : مراد ترسايانند كه از پس جهودان بماندند ، و گفتند : جماعتى جهودان بد سيرتند كه از پس آن گروه اوايل بودند ، گفتند كه : اين جماعت كه از پس ايشان بماندند كتاب را يعنى توراة را بميراث برگرفتند ايشان فرا ميگيرند مال دنيا را برشوت بر أحكام و حكم بخلاف راستى ميكنند و مال دنيا را براى آن « عرض » خوانند « 2 » كه مانند « عرص » نا پاينده است ، با اين همه كه ايشان ميكنند از معاصى تمنّاى مغفرت و آمرزش ميكنند و ميگويند كه : ما را بيامرزند يعنى خداى تعالى با ما درين مقدار گناه مناقشه نكند
هامش
( 1 ) - نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) در اين مورد اينست ( ج 2 چاپ اول ) 481 ص :
« مجاهد و عطا گفتند : صالحان جهودان آنان بودند كه بعيسى عليه السّلام و محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايمان آوردند ، كلبى گفت : صالحانشان آنانند كه از وراى جوى او دافاند كه ذكر ايشان برفت » و جزء اخير اين عبارت يعنى « ذكر ايشان برفت » اشاره بكلامى است كه اندكى پيش از اين كلام يعنى در ذيل آيت« وَ مِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ »كه آيهء 159 سورهء « اعراف » است گفته ( ص 476 جلد 2 چاپ اول ) :
« كلبى و ربيع و ضحاك و عطا گفتند : اين قومىاند از اهل غرب در زمين افتادهاند از پس شهرهاى چين بر جوئى كه بر ريك ميرود آن را « اوداف » خوانند و مال ايشان مشاع باشد ميان ايشان هيچ كس منع نكند درويشى را و محتاجى را از آنچه خواهد كه بردارد ، بشب باران آيد ايشان را و بروز آفتاب و ايشان آنجا كشت و بذر كنند كس از ما بايشان نرسد و از ايشان كس بما نرسد و ايشان بر حقاند » .
( 2 ) - در بعضى نسخ و در تفسير ابو الفتوح : « خواند » .