حق سبحانه و تعالى ميگويد كه : هرگاه آيد به اين كافران آيتى كه دليل توحيد من و نبوّت پيغمبر من كند ايشان گويند : ما ايمان نياريم تا آنگه كه مثل آنچه پيغمبران خداى را دادهاند ما را نيز بدهند آنگه ردّ كرد بر ايشان بر سبيل انكار و گفت :
خداى تعالى عالمتر است به آنكه رسالت خود كجا نهد و كيست كه صلاحيت پيغمبرى دارد تا او را پيغمبرى دهند و آنكه اين صلاحيت ندارد او را ندهند ؛ پيغمبرى بتمنّاى ايشان نباشد بحسب مصلحت باشد آنگه مجرمان و كافران را تهديد كرد و به عذاب و مذلّت وعيد كرد و گفت : زود باشد كه برسد به اين مجرمان و گناهكاران صغار و مذلّتى و هوانى كه معدّ و ساخته است و نهاده نزديك خداى تعالى عذابى سخت به آن مكرى كه ميكردند . خداى تعالى درين آيت بيان كرد حدّ عقاب و عذاب تا از نفع مميّز باشد گفت : هوان و مذلّت با آن مقرون باشد تا از امتحان مميّز باشد و گفت :
[ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ ]
تا مستحقّ بود و از ظلم مميّز باشد .
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ ، وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ
، ميگويد كه : هر آنكس كه خداى خواهد كه او را راه نمايد دل او را روشن كند براى اسلام و هر كه را خواهد كه گمراهش كند دل او را تنگ گرداند پندارى كه بر آسمان مىشود . ظاهر آيت چنان مينمايد كه مجبّره را تمسّكى تمام است درين ؛ و نه چنين است ، از آنكه مراد به « هدايت » مقدّمات ايمان است و اسباب و آلات آن كه بخداى تعالى تعلّق دارد چون اقدار و تمكين و ازاحت علّت و نصب ادلّه ؛ چنان كه در اين آيت گفت :
وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى
. . . ؛
وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً
، و مراد به « يشرح صدره » همين باشد از بيان و الطاف و توفيق يعنى هر كه را خداى تعالى خواهد كه با وى لطف كند و توفيق دهد چون داند كه لطف وى را نافع خواهد بود دل او را روشن گرداند براى اسلام و دواعى وى قوى گرداند بر قبول اسلام ؛ تا اسلام را قبول كند ، و هر كه را خواهد كه فرو گذارد فرو گذارد ، و فرو نگذارد الّا كسى را كه داند كه لطف را در حقّ او اثرى نخواهد بود پس دل وى را تنگ گرداند به آنكه لطف از وى منع كند تا دل وى سخت شود و در دل وى بسته گردد . و وجهى ديگر آنست كه مراد به « هدايت »