و منقي مجارى غذا و مدر بول و جهت تصفيهء خون و رفع ورم احشا و استسقا و نضج و تحليل مواد و حميات مركبهء مزمنه و اوجاع مفاصل و ادرار بول نافع مقدار شربت از جرم سائيدهء آن از يكدرهم تا چهار درهم و در مطبوخ از پنج درهم تا پانزده درهم است *
* هندباى برى *
كه آن را طرخشقوق و بقلة اليهوديه نيز نامند و غير خندربلي است
* ماهيت ان
نباتى است شبيه به بستاني و برك آن از ان باريكتر و ريزهتر و ضخيمتر و كل آن كبود و طعم آن بسيار تلخ
* طبيعت ان
در آخر اول سرد و خشك و تبريد آن زياده از بستاني
* افعال و خواص ان
قابض طبع و مقوى معده و در جميع افعال به غير از ترطيب قويتر از بستاني و قاطع نفث الدم و مدر حيض و شير و اكتحال لبن آن جهت جلاى بياض عين و حمول عصارهء آن رافع اورام حارهء فرج و رحم السموم آشاميدن آب آن با روغن زيتون جهت رفع اكثر سموم مشروبه و هوام و ضماد بيخ آن جهت كزيدن عقرب و زنبور و مار و با آرد جو جهت باد سرخ و با سفيدآب و سركه جهت سوختكي آتش و التهاب اعضا نافع و تخم و بيخ آن در افعال قويتر از بستاني و هر يكى بدل ديكرىاند و دستور آشاميدن برك بستاني آن جهت تفتيح سدهء عروق و جكر و تپهاى دموى و صفراوى و دستور مروق نمودن آن و عرق آن و سفوف آن و معجون تخم آن همه در قرابادين كبير ذكر يافتند و نيز نوعى كاسني برى مىشود كه تخم آن را فرنكان از بلاد خود مىآورند و در بنكاله در بساتين مىكارند و در ابتداى موسم سرما بركهاى آن باريك طولاني و اندك مشرف و نازك و سفيد رنك خصوص بركهاى اندروني آنكه حرارت آفتاب بدان اثر نكرده باشد در ابتدا ساقي ندارد و در انتها از ان يك ساق باريكي مىرويد و بر سر آن كل آن شبيه بكل كاسني بستاني و اندك طولاني و تخم آن نيز شبيه بدان و هرچند هوا سرد و تر باشد آن بهتر و لطيفتر مىشود و آن را در هنكام كوچكي و خامى دسته مىبندند كه حرارت آفتاب در جوف آن اثر نكند و بركهاى آن نازك و لطيف كردد و يحتمل كه اين نوعى از برى باشد
* طبيعت و افعال و خواص ان
قريب به برى است
* فصل الهاء مع الواو *
* هواء *
بفتح ها و واو و الف و همزه به فارسى باد نامند و بهندى به او
* ماهيت ان
معروف و يكى از عناصر اربعه است كه اركان نيز نامند و آن خفيف بالاضافة است يعنى از خاك و آب لطيفتر و از آتش ثقيلتر است و يكى از ستهء ضروريه ناكزير موجودات جسماني يعنى مواليد ثلاثه است و مروح روح حيوانى مستقر در قلب است كه اكر دمى و لحظهء بدان نرسد منطفى و خاموش مىكردد و باعث نشو نماى نباتات و حيوانات بلكه زيادتى و تصلب و اكمال جماد است و حضرت امام ثامن علي بن موسى رضا عليهما التحيته و الثناء در رسالهء ذهبيه مىفرمايند خطاب بمامون كرده بدان بهدرستى كه قوت نفس تابع امزجهء ابدان است و امزجهء ابدان تابع هوا و متغير مىشود امزجه بتغير اهويه در امكنهء مختلفه پس هركاه سرد شود هوا بيكدفعه و كرم شود مرتبهء ديكر نيز بيكدفعه متغير مىشود بسبب آن امزجهء ابدان و اثر مىكند آن تغير در قوى پس اكر باشد هوا معتدل مىباشد امزجه و ابدان نيز معتدل و صحيح مىباشد تصرفات قوى و امزجه و حركات طبيعيه مانند هضم و نضج و جماع و خواب و بيدارى و سائر حركات طبيعى و نفساني
* طبيعت ان
با لذات كرم و تر است بحسب اختلاف و اوضاع فلكي و ارضى مختلف مىكردد و بحسب جهات نيز مثلا بودن هنكام آفتاب در بروج شماليه كرم مىكردد و همچنين هنكام استيلا و سلطنت يكي از كواكب حاره حار مىكردد و در اراضى منخفضه غير مكشوفه جانب شمال آنها و يا اراضى مجاور بحر نيز و بخلاف اينها بارد و هنكام شدت تابش آفتاب خصوص در بلاد صخريه كرم و خشك و در بلاد بحريه و جزائر و هنكام باران رطب و باد صبا كه از جانب مشرق تا بنقطهء شمال وزد كرم و خشك است و باد شمال كه از جانب