نباتى است بستاني و غير بستاني صنف بستاني را بديار مصر در بساتين مىنشانند برك آن شبيه ببرك اسپت است و نبات آن بيخار و تخم آن مدور در خامى سبز و بعد رسيدن بنفش مىكردد و منقط به نقطهاى زرد و در افشان و در جوف آن سه عدد و تخم آن شبيه بحب النيل و صلب در سه ضلع و صنف دوم خاردار و اين را بعجمي اندلس اسيرعين نامند و ساق و برك اين شبيه بكبر و اندك شيردار و كل اين مائل بسفيدى است و كفتهاند برك اين شبيه ببرك رازيانه است و اين مؤلف كفته كه هليون اغلب از بيخ درخت انار رويد و بر درخت انار پيچيده شود و صخرى نيز مىباشد
* طبيعت ان
در اول كرم و در دوم خشك و بعضى كرم و خشك دانستهاند و برى آن را خشكى غالب بر كرمي و صخرى آن را معتدل كفتهاند
* افعال و خواص ان
محلل و مفتح سدد اعضاء العين و الفم و الصدر و الغذاء و النفض آشاميدن آن جهت ظلمت بصر و ابتداى نزول آب در چشم و درد سينه و رئه و پهلو و استسقا و مضمضهء آن جهت درد دندان و آشاميدن آن مفتح سدهء كبد و طحال و كرده و ملين بطن و جكر و محلل نفخ و رياح و قولنج و غذائيت آن غالب و هاضم و مغير رائحهء بول و عرق و مفتت حصاة كرده و مثانه و منقي كرده و مدر بول و طبيخ آن ملين طبع و مقئ بلغم لزج ملاصق معده و رافع درد امعا و مهيج باه و مدر بول و با شراب جهت تقطير البول و آشاميدن آن ناشتا مفتت حصاة و زائلكننده علل كرده و مثانه السموم آشاميدن طبيخ آن با شراب جهت نهش رتيلا المضار اكثار آن مضر راس مصلح آن عسل و مداومت بران مهيج درد مفاصل و بالخاصية مفسد طعام و مغثي مصلح آن در مبرودين عسل و در محرورين جوش نمودن آن در سركه و مرى نيز و طبيخ آن در شير براى محرورين و با كوشت تنها مقوى باه بيشتر از مفرد آن و همچنين معمول آن با بيضه و ريختن آبى كه در ان جوش نموده باشند اول بار پس پختن با آب تازه جهت آنكه آب اول آن حاد بشع مغثي است و همچنين سكنجبين مصلح آنست در محرورين و در مبرودين و مشائخ احتياج باصلاح چندان نيست مقدار شربت آن تا سه درهم و كويند هليون كشندهء سك است چون بخورد و تخم آن مفتح سدهء طحال و آشاميدن آن با عسل و روغن بلسان مخرج سنك كرده و مثانه و زنان مصر تخم آن را كوبيده نرم سوده بر تخممرغ نيمبرشت پاشيده نيمكرم مىآشامند بكمان آنكه مسمن بدن است و فرزجهء آن مدر حيض و ادرار آن قويتر از هليون مقدار شربت آن تا دو مثقال بدل آن حنظل مضر دماغ مصلح آن سكنجبين و بيخ آن را خائيدن جهت درد دندان و كذاشتن سائيدهء آن مسكن درد دندان غير فاسد و كنندهء فاسد آن و تعليق خشك آن مسكن درد دندان و باعث كندن آن است بآساني بىوجع و الم و مضمضه بطبيخ بيخ آن با سركه جهت درد دندان و بدستور طبيخ تخم آن و آشاميدن طبيخ بيخ آن به تنهائى و يا با عسل و يا تخم خربزه قوى الفعل است در تفتيت حصاة و علل مثانه و وجع حادث از سدهء كرده و مجارى بول و در فلاحت مذكور است كه چون شاخ كوسفند را دفن نمايند و مكرر آب دهند هليون رويد و از مجربات است *
* فصل الهاء مع النون *
* هندبا *
بكسر ها و سكون نون و كسر دال مهمله و فتح باء موحده و الف لغت عربي است بفارسي كاسني نامند
* ماهيت ان
نباتي است معروف و در اكثر بلاد بهم مىرسد و اقسام مىباشد از برى و بستانى و هريك نيز بر دو قسم است آنچه را برك برزك و دراز و با خشونت و مائل بتلخى و ساق آن تا به دو ذرع و زياده نيز با شاخهاى رخو و كل كبود و اندك بزرك و خوش منظر هندباى شامى نامند و آنچه را برك كوچكتر و كل ريزهتر و كبود و تلخى آن زياده هندباء البقل كويند و بحسب اختلاف اهويه و امكنه و ازمنه تغير در طعم و رنك و طبع آن بهم مىرسد در تابستان كاه است كه تلخى بسيار بهم مىرساند پس آن هنكام ميل