اول كرم و در خشكي معتدل
* افعال و خواص آن
مولد خلط صالح و مسمن بدن و معدل بلغم اعضاء الراس و الصدر و الغذاء جهت رفع صعود بخار بدماغ و ماليخوليا و سرفهء خشك و درد سينه و توليد خلط صالح و تسمين بدن نافع المضار ثقيل و دير هضم و مسدد و اكثار آن مورث تپهاى مركبه و آنچه بادام و كردكان و پسته در ان اندازند زبون و ثقيلتر مصلح آن سكنجبين و كاسني است
* نيطافلى *
بكسر نون و سكون يا و فتح طاء مهمله و الف و فتح فا و كسر لام و يا
* ماهيت ان
صاحب مغنى كفته از جملهء يتوعات و غير بنطافلن است و بر شاخهاى آن پنج عدد برك مىباشد و برك آن شيردار و بغايت مجفف بىلذع و بىحدت
* افعال و خواص ان
طبيخ آن جهت درد جكر و اسهال بواسيرى و ضماد آن جهت خنازير و عرق النسا و مفاصل و تحليل صلابات و داخس مفيد و عصارهء بيخ آن سم قاتل مقدار شربت آن تا سه ابو الوسات است *
* نيل *
بكسر نون و سكون يا و لام لغت هندى است و آن را به عربى نيلج نيز نامند
* ماهيت ان
اقراص و حبوبي است آسمانجوني تيره رنك مصنوع از عصارهء نباتي و اكثر از هند و كجرات و تهته مشهور بديول و نواح آن به اطراف مىبرند و آن را از درخت نيل كه آن را عظلم نامند به عمل مىآورند و نبات آن در كتم مذكور شد و بيان اختلاف آنكه بعضى وسمه و نيل را يك چيز دانستهاند و بعضي غير يكديكر و آن برى و بستاني مىباشد نبات بستاني شبيه بكتان و ساق آن منشعب بسه شعبه باريك و برك آن شبيه ببرك كبر و تخم آن ريزه مائل بسرخي شبيه بتخم خرنوب و از ان ريزهتر و برى آن مانند بستاني و خشونت آن زياده و سياه تر و بىتخم و بهترين آن صافى تيره رنك لاجوردى آنست كه بهندى نيل بيانه نامند جهت آنكه در قصبهء بيانه كه قصبهء است از توابع شاهجهانآباد به عمل مىآورند و در هيچ جاى ديكر بدان خوبى و صفا و رنك نمىشود ليكن از ده دوازده سال كه صاحبان انكريز متوجه شده در بنكاله و صوبهء عظيمآباد و بنارس بلكه تالكهنو بيشتر كشت و كار درخت نيل كرده و جابجا كوتهيها براى تيارى نيل بنا كذاشته تيار مىكنند بسيار خوب و رنكين مثل لاجورد و بهتر از بيانه مىشود و بر جهازات براى تجارت مىبرند و از برك همينكه خشك كرده مردمان خضاب مىكنند همين وسمه است خوب سياه مىشود و كويند در خورجه كه متصل اكبرآباد است بسيار خوب نيز مىشود و اكثر تجارها از آنجا خريده به اطراف مىبرند
* طبيعت ان
در آخر اول كرم و در دوم خشك و نزد بعضى معتدل
* افعال و خواص ان
محلل و مجفف و رادع و قاطع نفث الدم و نزف الدم قوت تجفيف بستاني آن زياده و بدون لذع و برى آن را قوت تجفيف اقوى و با حدت و جاذب از اعماق بدن اعضاء الصدر و الغذاء و النفض اشاميدن آن به قدر چهار شعيره بتنهائي و يا با ادويهء مناسبه جهت سرفهء شديد اطفال كه از شدت آن قئ كنند و درد سينه و كرده و رياح غليظه و نيز با ادويهء مناسبه جهت قرحهء رئه و شوصهء سوداويه و با كلقند خواه هندى و خواه كرماني آن جهت وحشت هموم و خفقان و با سكنجبين جهت سپرز خصوص برى آن و با خيارشنبر جهت استسقا و عصارهء آن نيز جهت سرفه و چون نيل را با آب بسايند و بر ناف اطفال بمالند اسهال نمايد چون برزها رايشان بمالند بول بسته را بكشايد الجروح و القروح ضماد برى آن جهت قروح خبيثه و باد سرخ و نمله و التيام جراحات كهنه براى شدت جذب و حدت آن و طلاى محلول آن در آب كه كرم نموده باشند جهت تسكين وجع بواسير مؤثر و با نيم وزن مرداسنك و قدرى روغن كل سرخ و موم جهت اكله از مجربات اما بايد كه قبل از طلا موضع را به آب بارتنك و عسل بشويند و با سركه جهت قروح سر و خنازير متقرح بيعديل و جهت اندمال جراحات در ابدان صلبه بستاني آن بهتر و جهت قروح نيز براى تجفيف و قلت جذب و حدتى كه دارد و جهت قروح كهنه با عسل و جراحات عصب و حرق النار و براى آن با آرد شيلم جهت اخراج خار و پيكان