* نفط *
بكسر نون و سكون فا و طاء مهمله
* ماهيت ان
رطوبتى است دهني حاد الرائحه كه از بعضي زمينها مانند زفت و قير مىجوشد و از اقصى عراق خيزد و دو نوع مىباشد سفيد و سياه سفيد آن بهتر و الطف و بسبب لطافت زود مستحيل به هوا مىكردد و نقاشان قدرى از آن را داخل روغن كمان براى ترقيق و تلطيف ممزوج نموده بر نقشها مىمالند و سياه آن بان لطافت نيست و بتقطير سفيد مىكردد و آن را مغشوش بروغن خزاميان مىنمايند و فرق آنست كه نفط متصاعد مىكردد بخلاف آن و از توابع مصر از كنار دريا نوعي نفط مىآورند و آن را زيت الجبل مىنامند
* طبيعت ان
تا چهارم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
اقوى از اكثر روغنها و مفتح و سريع النفوذ و كدازندهء صلابات و ترياق جميع امراض بارده شربا و ضمادا اعضاء الراس و العصب و الغذاء و النفض طلاء آن جهت فالج و لقوه و رعشه و كزاز و خدر و استرخا و اكثر امراض و اوجاع باردهء رطبه و تحليل رياح و اوجاع مفاصل و امثال اينها مفيد و اكتحال آن جهت نزول آب در چشم و بياض قطور آن جهت كرى و رياح كوش و آشاميدن آن جهت سرفهء كهنهء بارد و بهر و ربو و ضيق النفس و نفث الدم و بواسير و تفتيت حصاة و اخراج كرم معده و مقعده و تحليل رياح احشا و مغص و حرقة البول و فرزجه و بخور آن جهت سردى رحم و اختناق آن مفيد و طلاى سفيد آن رافع كرى حيوانات مضر محرورين و مصدع مصلح آن خشخاش و سركه و مضر رئه و مصلح آن كثيرا مقدار شربت از سفيد آن دو دانك تا نيم مثقال و از سياه آن تا يك مثقال بدل آن به وزن آن ميعه و بعضي قطران كفتهاند و زفت رطب نيز السموم خوردن سفيد و سياه آن دافع سموم قوى الاثر است
* نفل *
بفتح نون و فا و لام
* ماهيت ان
كويند نبات بارزد است شبيه برطبه بيخار مائل بسرخى و بنفشى و در بو شبيه بشكوفهء بيد و شاخهاى آن كرهدار مانند خارخسك و در عربستان كثير الوجود
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص ان
آشاميدن تخم و كل آن رافع سپرز و مدر بول و كل آن اقوى و طبيخ آن در افعال ضعيفتر است *
* فصل النون مع الكاف *
* نكاچونى *
بكسر نون و فتح كاف عجمي و الف و ضم جيم فارسى و سكون واو و كسر نون و يا
* ماهيت ان
صاحب خلاصهء التجارب نوشته كه به زبان هندى نوعى يتوعى را نامند كه نبات آن به روى زمين پهن مىباشد و ساق نبات آن بسيار ضعيف و بركهاى آن از دو جانب رسته مقابل يكديكر و به مقدار نصف عدسى و درين ممالك يعني مرو و نواح آن كثير الوجود است و در زمينهاى ريكبوم دور از آب و نزديك آن رويد و قويتر آن آنست كه دور از آب باشد و نبات آن مائل بسرخى
* طبيعت جميع اجزاى آن
كرم و خشك در اول سوم
* افعال و خواص آن
آشاميدن عصير و يا مدقوق برك آن با شراب جهت اكثر سموم هوام منهوشه و بدستور طلاى آن مفيد و با شير مسهل اخلاط فاسده و اخراج سموم از بدن نافع است
* فصل النون مع الميم *
* نمر *
بفتح نون و كسر ميم و راء مهمله به فارسى پلنك و بتركي فيلان و بهندى تيند واو بكسر تاء مثناة فوقانيه و ياء مثناة تحتانيه و خفاى نون و دال مهمله و واو نامند
* ماهيت ان
حيوانى است معروف شبيه بفهد در شكل و رنك و صورت آن شبيه بشير و كثير الحيا و هيچ حيوانى كوشت آن را نخورد و در جثه از سك بزركتر و باريكتر و جلد و سبك رفتار و تيزروتر از حيوانات ديكر و شديد القوت و غيور و بتجربه رسيده كه چون بر زخم پلنك موش بول كند پلنك نجات نيابد و موش حريص بران است كه خود را بدان رساند و بول بران كند و لهذا پلنك زخمدار را در جائى نكاه مىدارند كه اطراف آن آب باشد و موش نتواند