مفاصل و ظهر و عرق النسا و نقرس و ساق و امثال اينها و استسقا و جميع امراض باردهء رحم را مفيد المضار بطئ الهضم و مضر محروين و مصلح آن سركه و روغن و پيه آن را آشاميدن باعث سرعت تكلم اطفال و رافع برودت اعضا است و ضماد آن محلل اورام مزمنه و استسقا و تهبج اطراف و رافع سم عقرب و باعث سرعت حركت اطفال چون بر بدن و پاهاى ايشان بمالند و از خواص آنست كه بر بدن شخصى كه ماليده باشد اقسام مارها از ان شخص بكريزند و اكر نزديك او شوند بىحس كردند ابن رضوان كفته چون پيه آن را در اول تابستان در آخر بهار بكيرند در هر موضع كه كذارند مار و افعى از ان بكريزند و چون بوى آن بشنوند غشى آورند و سركين آن رافع كلف و آثار جلد به زودى و خاكستر موى آن رافع اكله و از خواص آنست كه از بلع كردن اخكر و آهن تفته و مس تفته متضرر نمىكردد و هضم مىكرداند *
* نعنع *
بفتح دو نون و سكون دو عين مهمله و آن را نعناع نيز و بيونانى مشى و به فارسى هزارپا و بشيرازى راقوته نامند
* ماهيت ان
نباتى است معروف برى و بستاني مىباشد برك برى آن خشنتر و كوچكتر و بستانى نازكتر و نرمتر و بهترين آن تازهء املس بستانى آنست
* طبيعت ان
در آخر دوم كرم و خشك و با رطوبت فضليه
* افعال و خواص ان
در جميع افعال قويتر از پودنه و با قوت مسخنه و مفرح و مقوى دل و مرقق خون غليظ و محلل مواد بارده اعضاء الراس طلاى آن بر پيشانى خصوص با ارد جو جهت درد سربارد و سعوط يك دانك عصارهء آن با روغن كل سرخ تا سه دفعه جهت خنازيرى كه در كردن بهم رسد بغايت مؤثر و قطور آن با ماء العسل جهت درد كوش و ماليدن آن بر زبان رافع خشونت آن و خائيدن آن رافع درد دندان اعضاء الصدر و الغذاء و النفض آشاميدن عصارهء آن قاطع نزف الدم و نفث الدم و جهت درد سينه و پهلو و نضج رطوبات قصبهء رئه و سينه و تنقيهء آن و چون با پرسياوشان بجوشانند و بياشامند جهت وجع فواد و خفقان معدى و تقويت معده و ماسكه و هاضمه و فم معده و تحليل رياح معده و آروغ و رفع قولنج ريحى و كشندهء اقسام كرم شكم و با سركه قاطع نزف الدم و آشاميدن دو سه شاخ آن با آب انار ترش مسكن فواق و غثيان و قئ و هيضه و مشهى و مسكن خفقان معدى و وجع الفواد و درد معده و چون با قدرى عود و يا مصطكى بخايند فواق و خفقان را زائل كند و مقوى دل و مفرح و يرقان را مفيد و تقويت باه بخشد و با حب الرمان نيز جهت هيضه و چون دو سه شاخ آن را در شير بمالند مانع انجماد آنست و با سركه و ترشيها رافع ضرر آنها است باعصاب و بدستور با لبنيات و لهذا در سكنجبينات و آبدوغ داخل مىنمايند و با پنير نيز مىخورند و ضماد آن مسخن و مقوى معده و اشتها و با آرد جو جهت ادرار فرمودن شير منجمد در پستان و به تنهائى جهت بواسير و با مويز جهت ورم انثيين و درد آن و حمول آن قبل از جماع مانع حمل المضار مولد رياح و اكثار آن مولد حكه در كلو مصلح آن كرفس بدل آن پودنهء بحرى مقدار شربت آن تا دو مثقال السموم ضماد آن با نمك جهت رفع سميت سك ديوانه كزيده و ممضوغ آن جهت عقرب كزيده الاورام و البثور ضماد آن با آرد جو جهت اخراجات و نضج دماميل و شراب و عرق آن در قرابادين كبير ذكر يافت و سكنجبين آن نيز *
* فصل النون مع الغين المعجمة *
* نغر *
بفتح نون و غين و راء مهمله
* ماهيت ان
اسم جنس عصفور است و نزد بعضى مخصوص بكنجشك سياه كوچكى است كه دنبالهء آن كوتاه و دايم الحركت و كثير الصوت است و به عربى آن را بوتمرون و ابو المليح و بفارسي چكاوك و بهندى مموله و در تنكابن حجر نامند
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص ان
قديد نمك سود آن جهت اسهال و غير نمك سود آن جهت عسر البول و تفتيت سنك كرده و مثانه بغايت نافع است