چرب است كه در جوف استخوان حيوان مىباشد خواه مجتمع مانند دماغ و مغز ساق پا و ساعد و عضد و يا متفرق در اجزاى استخوان قص و اطراف استخوانهاى نرم باشد
* طبيعت ان
كرم و تر
* افعال و خواص آن
ملين و مرخى اعضا و كثير الغذاء و مسمن بدن المضار اكثار آن مفسد معده و مورث غثيان خصوص بىنمك خوردن آن مصلح آن نمك و صعتر و دارچيني و زيره در مبرودين و ترشيها در محرورين آلات المفاصل و الاعصاب تمريخ بدان ملين صلابت مفاصل و اعصاب و رباطات و اوتار و عضلات و شقاق و اطراف و بهترين آن مغز استخوان حيوان جوان صحيح المزاج فربه است كه چرا خوب يافته باشد و مغز ساق كاو نر و بز نر قويتر و كرماند و قوت تحليل آنها كمتر و تجفيف آنها زياده و چرب و لذيذاند خصوص از حيوانى كه رنك آن سياه و پر مغز باوصاف مذكوره باشد و وجه بهترى مغز ساق براى زيادتى دهنيت و قلت فضول آنست بسبب كثرت حركت آن و چون مغز ساق كاو و يا آهو را مكرر بر ساق و بندهاى پاى اطفال بمالند زود به راه افتد و چون خواهند كه آن را نكهدارند بايد كه در زمستان اخذ نمايند و در عرفها و اماكن بلند كرم خشك با برك خار خسك بكذارند و از جاهاى نم دور دارند *
* مخلصه *
بضم ميم و فتح خا و لام مشدده و صاد مهمله و ها و آن را مخلصه از ان جهت نامند كه از خوردن آن خلاص و امان مىيابند از سم افعى و نكايت آن و موت و بتكرار به تجربه رسانيدهاند در سموم هوام ديكر نيز
* ماهيت ان
نباتى است مختلف الانواع و بحسب اماكن مختلف الشكل مىباشد و تا هفت قسم ديده شده و همه با تلخي و كل همه منحني منكوس و شبيه بمحجمه قسمى بىساق شاخها از زمين رسته و برك آن شبيه ببرك كرفس و از ان نرمتر و از اول تا آخر شكافته و هرچند شاخهاى آن بلندتر كردد برك آن ريزهتر شود تا به حد برك كتان و كل كبود و منكوس و اين قسم در اواسط ربيع مىرويد و در اواسط كرما كل مىكند و قسم دوم آن نيز شبيه به قسم اول مكر آنكه كل آن ما بين كبودى و سرخي است و قسم سوم را برك شبيه بسر هدهد و ريزه و كل آن سفيد با زردى و اندك سياهى و اين قسم را باسكندريه راس الهدهد نامند و قسم چهارم ساقدار و در ربيع مىرويد و ساق آن باريك و مستدير به قدر دو شبر تا سه شبر و شاخ و برك ندارد و كل آن به شكل عقرب و كبود نيم رنك و قسم پنجم را ساق مربع و برك مدور و مشقق و شبيه ببرك بادرنجبويه و بىبو و طعم آن تلخ و اين قسم در طرابلس و نواح آن بسيار است و منبت آن كوهستان و زمينهاى صلب و قسم ششم را شاخهاى صلب و اغبر و بدشكل و غير مستقيم بلكه معوج و كم برك و بركهاى آن باريك دراز شبيه ببرك بابونه و بر سر شاخها قبها شبيه بقبهء بابونه اما بركهاى ريزه ندارد و با زغبي بنفش و اين قسم در بلاد شام كثير الوجود و معروف برهاه و حران است و بهترين همه قسم اول و آنچه در اراضي صلبهء بىآب و سنكلاخ رويد و قوت آن تا بيست سال باقى مىماند و صاحب اختيارات بديعي نوشته كه آن را محاجم و ابواح كويند و سه نوع است يك نوع آن را بشيرازى كارربك نامند و به فارسى بلبل شامى و يك نوع را كشنيز كوهى و يك نوع را ترياق كوهى و تخم هر سه نوع مشابه بهم اما در نبات اندك متفاوت نبات كار ربك خشن و تخم آن بسيار تلخ و كل آن ازرق و در كوه و سنكستانها رويد و نبات كشنيز كوهى املس و بزركتر در قد و تخم آن نيز بزركتر و تلخ منبت آن مرغزارها و دامنهاى كوه و كل آن مائل بسرخي و نوع ترياق كوهى در رمل رويد و نبات آن كوچكتر و كل آن مائل بسفيدى و زردى و سياهى و بهترين همه آنست كه در شبانكاره رويد و از كوهستان شبانكاره آورند جهت آنكه ترياقيت آن از همه زياده است
* طبيعت ان
در اول سوم كرم و خشك
* افعال و خواص ان
اعضاء الغذاء آشاميدن آن جهت رفع قولنجهاى صعب و تحليل اخلاط لزجه و تقويت معده و كبد و طحال و اعصاب و دفع اوجاع مفاصل و ظهر و ورك و امثال اينها السموم آشاميدن يك درم تا دو درم آن جهت دفع سموم مشروبه و منهوشه مانند مار شاخدار