صالح متين و مقوى هاضمه و موافق ذات الجنب و ذات الصدر و آبله و حصبه و مقوى باه مبرودين و زياده كنندهء مني و اكثار آن مضر محرورين مصلح آن بسيار سرخ آن با آب است *
* فصل الميم مع الجيم *
* مجنح *
بضم ميم و سكون جيم و فتح نون و حاء مهمله لغت عربي است به فارسى كل خوشنظر نامند
* ماهيت ان
نوعى از رياحين است
* طبيعت ان
در دوم سرد و خشك
* افعال و خواص ان
قابض و رافع اسهال و سيلان خون و جهت زخمهاى تازه و عصارهء آن جهت كرم كوشت و قرحه و درد آن نافع است *
* مچوقان *
بفتح ميم و ضم جيم عجمي و سكون واو و فتح قاف و الف و نون
* ماهيت ان
از ادويهء جديده است كه از ارض جديد از بلدى كه مچوقان نامند نصارى مىآورند و آن بيخ نباتي است سفيد رنك شبيه به فاشرا نبات آن كثير الاصول شاخهاى آن مفروش بر زمين و برك آن مدور و در ان ركهاى بسيار و ثمر آن شبيه بكشنيز و در خوشهء مانند خوشه عنب الثعلب و در وسط تابستان در تموز مىرسد و بيخ آن سطبر و سفيد مانند بيخ فاشرا و بعضى آن را بيخ فاشرا دانستهاند و نيست چنين جهت آنكه بيخ فاشرا با حرافت و حدت بسيار است بخلاف اين بيخ
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك با قوت مسهله و قابضه مانند راوند و ازين جهت بغلط بعضى نوعى از راوند دانستهاند و نيست چنين جهت آنكه درين دوا نيست كيفيتي كه مستكره طبيعت باشد و رائحهء ثقيل و طعم كريهى چنانچه در راوند است
* افعال و خواص آن
جهت نوازل و وجع مفاصل و كرده و قولنج و سلعهء رطبه نافع جهت آنكه مسهل و مخرج بلغم و مائيت فاسده از بدن و مخرج خلاصهء آن و بسا است كه استعمال يك قيراط آن با شربتي و يا معجوني موافق پنج شش مجلس بىتعب اطلاق مىنمايد و بالجمله از مسهلات ملوكيه است كه معالجه كرده مىشود به آن چوب چيني و عشبه و شجرة النبي و صاسفراس و قوت قنبا كه عصارهء ريوند نامند و امثال اينها جهت آتشك و حكه و جرب و وجع مفاصل و ظهر و غيرها و در حميات مزمنهء مستمره عظيم النفع است جهت آنكه مفتح سده است به قوت تمام و كيفيت استعمال آن بانحاء بسيار است از مرباى آن مانند مرباى اصول ديكر و معجون بيشتر سفوف آن با شكر يا اشربهء مناسبهء مرض با عرق رازيانه يا انيسون يا دارچيني و يا مطبوخ هريك آنها و بهترين معاجين معجون ورد مسهل است جهت آنكه مناسب و موافق آنست در غايت موافقت و همچنين آب مطبوخ آن مانند چوب چيني كه قوت آن در آب باز داده شود كه يكشبانهروز در آب اول خيسانيده باشند با شكر تنها و يا با مقويات دوا و اعضاى رئيسه چنانچه در آب استعمال مسهلهء لطيفه و شديده است نيز و بعد استعمال آن اكر به مقدار نيم ساعت خواب نمايند باعث تقويت عمل آن مىكردد بخلاف مسهلهء لطيفهء ديكر كه خواب باعث ضعف و با بطلان عمل آنها است مقدار شربت آن در اطفال غير بالغين نيم درم و در اقويا و بالغين از يك درم بحسب قوت و ضعف مزاج بدانكه درين دوا قوت انضاج است و لهذا جائز است استعمال آن بدون منضج و از خاصيت آن منع قئ و غثيان است بخلاف سائر ادويهء مسهله و مفتح سدد است از مجارى ضيقه و عروق شعريه و سواقى و غيرها خواه در كبد باشد و خواه در سائر اعضا و جهت امراض رحم و اختناق آن و غيرها از امراض مختلفهء مختصهء به آن نافع و رب آن نيز مانند رب هليله به عمل مىآورند و مقدار يك قيراط آن با خوشابات و يا اشربهء مناسبه چند مجلس كافى اجابت مىنمايد كه نقا حاصل مىكردد بي تعب الحاصل اين دوا از ادويهء ملوكيه است و اطفال و زنان حامله و مرضعات را سودمند و بيغائله است چنان كه كفتهاند و باقى منوط بتجربه است *
* محلب *
در حب المحلب مذكور شد *
* فصل الميم مع الخاء المعجمة *
* مخ *
بضم ميم و خاء مشدده بفارسي مغز استخوان را نامند و شامل مغز سر نيز است
* ماهيت ان
معروف است كه جسم نرم