* قاقم *
بفتح قاف و الف و ضم قاف و ميم
* ماهيت و طبيعت ان
پوست حيواني است شبيه بسنجاب و ابرد و ارطب از ان و پوست آن شبيه به پوست فنك و قيمت آن بيشتر از سنجاب و فرو يعني پوستين آن را كرمي كمتر از سمور و موافق ابدان معتدله و كفتهاند فرو آن كرمتر از فروسنجاب و لباس ملوك و سلاطين است و كفتهاند پوست حيوانى است كوچكتر از كربه و بزركتر از موش و دم آن كوتاه و سفيد رنك و سر و دم آن سياه
* افعال و خواص ان
شبيه بفنك است *
* قانصه *
بفتح قاف و الف و كسر نون و فتح صاد مهمله و ها لغت عربي است و بيوناني شعر سيمون و برومي كبليان و بفارسي سنكدان و بهندى پتهرى كويند و توهم كرده كسى كه آن را چينهدان دانسته زيرا كه چينهدان را بعربي حوصله نامند
* ماهيت ان
بمنزله معده است از براى طيور و كفتهاند بجاى مصارين و امعا است و اول اصح است و بهترين همه قانصهء اوز فربه جوان است و بعضى كفته قانصهء بط است پس دجاج سمين و بايد كه از هر حيوانى پرنده كه اخذ مىنمايند جوان باشد نه پير
* طبيعت ان
بطبيعت طير ماخوذ از ان برميكردد
* افعال و خواص آن
نيز بالجمله از طيور مذكوره كثير الغذا و مولد خون صالح و رافع خفقان و قانصهء دجاج سمين جهت صاحبان ضعف كبد مفيد و چون هضم نيكو يابد خون محمود از ان توليد مىيابد و ليكن مولد قولنج و بطئ الهضم است خصوصا عصب آن مصلح آن آنست كه عصب آن را دور كنند و طبخ كامل دهند كه خوب نضج يابد و با سركه و مرى و نمك بخورند و پوست زرد اندرون آن را بتخصيص از خروس چون خشك نموده سوده با آب سرد بنوشند جهت درد معده و استطلاق بطن و زلق الامعا مفيد و اين پوست از حيوان لاغر خشك بهتر از فربه آن و اقوى است و درين فعل قانصهء حبارى كرم و خشك و اكتحال آن جهت تحليل آب نازل در چشم و جلاى آثار قرنيه مؤثر
* قاوند *
بفتح قاف و الف و فتح واو و سكون نون و دال مهمله
* ماهيت ان
از ادويهء مجهوله است يعنى اصل آن معلوم نيست كه نباتى است يا حيوانى بعضى نباتى و جمعي حيوانى دانستهاند و كفتهاند كه در بلاد ترك مرغى است كه آن را قاوند نامند و اين شحم آنست و آن را شحم قاوندى نامند و بعضى كفتهاند پيه طائر هندى است و بعضى پيه سك آبى دانسته و بعضى دهن مغز ساق ايل كفته و بعضى كفته دهن ماهي است و بعضى كفته از جوف سنك سياه برميآيد اقوال ديكر نيز در ان وارد است و از آن جمله آنكه اسم روغنى است سفيد منجمد شبيه بپيه و بىبو كه از حبشه و نواح يمن و هند آورند و آن را شحم قاوندى نامند و نواب معتمد الملوك سيد علوى خان قدس سره نوشتهاند اقوال مذكوره در ان همه بىاصل بلكه دهن ثمر درختى است كه در كوه كماوون كه كوهى است بر كنار نهر كنك يعنى درياى كنك كه كنكا نيز نامند و آن كوه تا به خطا و چين كشيده و ما بين هند و ان بلاد واقع است و آن ثمر به قدر بادام بزركى و بحجم كردهء بزى است مغز آن را سائيده در آب جوش مىدهند و كف مىكنند و كف آن را بالتمام مىكيرند پس آن كف را جوش مىدهند تا مائيت آن بر طرف كردد و روغن خالص بماند و ملاحظه مىنمايند كه نسوزد پس صاف مىنمايند و بعد از سرد شدن منجمد مانند پيه مىكردد و نزد عامهء اهل هند معروف بشحم شجرى است و بعض اوقات مغز مقشر آن را بكلهاى خوشبو مانند ياسمين ابيض و يا راىبيل كه ياسمين مضاعف است پرورده مىنمايند مثل مغز بادام يا كل بنفشه و كل سرخ پس از ان روغن مىكيرند و در مروخات شقاق حادث از سردى هوا استعمال مىنمايند
* طبيعت ان
كرم و خشك در دوم و كويند كرم مائل بخشكي است
* افعال و خواص ان
محلل رياح غليظه و محرك باه و آشاميدن يك درم آن تا سه درم با لعابها و حريرههاى مناسبه جهت سعال بارد كهنه متقرح و ضعف اعصاب و اوجاع بارده و سائر اوجاع ظهر و خاصره و ورك و زانو و غيرها و تقويت باه در هنكامى كه غير مادى بلكه ساذج باشند مفيد مقدار