لذع منبت آن كوهستان
* طبيعت ان
كرم و تر
* افعال و خواص آن
آشاميدن نقوع بيخ آن در شراب و مضغ آن نيز ناشتا جهت رفع خشونت قصبهء رئه و مرى و سرفه نافع جهت آنكه جوهر آن غليظ است و چون مانند كثيرا در شراب بخيسانند كه غليظ كردد و يا لعوق از ان سازند و يا مضغ نمايند بيخ آن را از ان عصارهء برميآيد كه نافع است امراض مذكوره را و قائم مقام رب السوس است و حب آن را چون نرم بكوبند و با قيروطي ممزوج نموده بر صورت بمالند باعث تمديد و مانع لذع و تشنج آنست
* قاقله *
بفتح قاف و الف و ضم قاف و فتح لام و ها بيوناني قطيداوس و بسرياني شرفيون و شوشما و بفرنكى كرده موم و بفارسي هيل و بعربي هال و بهندى الابچي نامند
* ماهيت ان
از جملهء افاويهء عطريه است و ثمرى است هندى و دو نوع مىباشد كبير و صغير كبير را قاقلهء كبار نامند و صغير را قاقلهء صغار قاقلهء كبارا قاقلهء ذكر و هيل ذكر و قاقلهء زنجى و بهندى برى الايچي نامند
* ماهيت ان
ثمر درختى است به قدر دو سه ذرع و يك ساق دارد و برك آن شبيه ببرك نار و ريحان و كل آن سفيد ريزه مائل بسرخي شبيه بكل باقلا و ثمر آن صنوبرى شكل مثلث غير متساوى الاضلاع به مقدار يك بند انكشت و كوچكتر و بزركتر از ان و پوست آن اغبر تيره و سه پارچه پيوسته بهم و اندك ضخيم خشن با خطوط طولاني و در طرف پائين جاى اتصال بشاخ قمعى و برآمدكي و چون خشك كردد پوست آن بعضى خودبخود و يا با اندك صدمه منشق كشته دانهاى آن برآيد و تخم آن شبيه بتخم حرمل و خوشبو و فى الجمله شبيه برائحهء كافور و با اندك حدت و در تازكى با رطوبت لزجه شيرين طعمى و بعد خشكى زائل كردد و قوت آنچه در غلاف است تا نهايت دو سال باقي مىماند پس طعم و رائحهء آن زائل و قوت آن باطل مىكردد و آنچه از غلاف برآمده تا يك سال و انطاكي نوشته كه برك آن عريض است و حكيم مير عبد الحميد در حاشيهء تحفه نوشته كه برك آن شبيه ببرك جوار يعنى ذرة است و سبز تيره و طول آن به قدر يك شبر و نيم و عريض به قدر سه چهار انكشت و كل و ثمر آن در اسفل ساق آن مىرويد و كل آن شبيه بكل باقلا است و از ديكرى نيز چنين شنيده شده و طول برك آن را تا دو شبر كفته
* طبيعت ان
كرم در اول و خشك در دوم
* افعال و خواص آن
مفرح و مقوى معده و هاضم طعام و محرك جشاء و حابس بطن خصوص بريان كردهء آن و در بعض طبائع اين الذو انفع از صغار آنست و بيشتر با برك تانبول يعنى پان مىخورند و ديكر در ادويه و سنونات و غيره به مصرف مىآيد و داخل طعام نمىكنند و سنون پوست كوبيدهء آن و بدستور دانهء آن مقوى لثه و مانع قلاع دهان و كويند مضر امعا مصلح آن كثيرا مقدار شربت آن تا دو مثقال بدل آن قاقلهء صغار است *
* قاقلهء صعار *
و آن را نيز شمشر بضم دو شين معجمه و ميم و شوشمر و خيربوا و هيلبوا و هالبوا و هيل انثى و بهندى كجراتي الايچي و چهوتي الايچي نامند
* ماهيت ان
ثمر نباتى است كه در ملييار در كوه موسوم بهيلى و نواح آن بهم مىرسد و در جاى ديكر وجود ندارد و نبات آن تا به دو ذرع و برك آن به قدر برك انار و ريحان و پهنتر از ان و ثمر آن خوشهدار و هر دانه از ان در غلافي به قدر مغز پسته و بزركتر و كوچكتر از ان و بسيار خوشبو و در خامي سبز و بعد رسيدن زرد و بعد از خشك شدن سفيد مىكردد و مثلث شكل متساوى الاضلاع و هر دو طرف آن اندك باريك و پوست غلاف آن سه پارچه و بهم پيوسته و خشن با خطوط طولاني و خوشبو و با اندك عفوصت و در زير آن جاى اتصال بخوشهء اندك قمعى و برآمدكي و مائل بكجى و پوست آن بدان متصل و از ان روئيده و رسيدهء آن چون خشك كردد خودبخود و يا باندك صدمه شكافته دانها از جوف آن برميآيد و در جوف آن دانهاى آن مانند قاقلهء كبار مكر آنكه اين ريزهتر و در سه صف در سه ضلع آن و ما بين آنها پردهء سفيد رنك نازكي كه بواسطهء آن غذا بدانها مىرسد و در تازكى در ان رطوبت لزج شيرين طعم خوشبوئى و چون خشك كردد زائل شود و پوست