آن برك تازهء آن است و نوشته كه استاد من كفت نديدم من كه شاهتره بتنهائي تليين طبيعت كند چه جاى اسهال و نه تقويت قلب بل ضعف آن ديده شده و تخم آن معتدل الحرارت و در افعال محمد بن احمد و جالينوس قويتر از سائر اجزاى آن دانستهاند و كويند شاهتره مضر رئه است و مصلح آن كاسني مقدار شربت از جرم آن سه درم تا پنج درم و از آب آن از سي مثقال تا شصت مثقال با آب نقوع هليلهء زرد مطيب بشكر و در مطبوخ پنج درم تا ده درم و از تخم آن تا پنج درم بدل آن نصف وزن آن سنا و دو ثلث آن هليلهء زرد و كفتهاند كه استعمال آن با هليلهء زرد اولى است جهت آنكه مضر طحال است و هليله مصلح آن است و عصارهء برك آن را بايد صاف ناكرده استعمال نمايند و قسمى از كياه مىباشد در نبات شبيه بدان و از ان بسيار تيرهتر و برك آن باريكتر شبيه بافسنتين و ساق آن استاده و كل آن مائل بسياهي و مجتمع و عروق آن لطيف و تلخي و قبضي ندارد بلكه بىمزه و بدبو و قاتل كاو است چون آن را بچرد و غير مستعمل زيرا كه غير شاهتره است
* شاهسقرم *
بفتح شين و الف و فتح ها و كسر ها نيز آمده و سكون سين مهمله و فتح فا و راء مهمله و ميم معرب شاهسپرم فارسي است بمعني سلطان الرياحين و نيز بفارسي نازبو معروف بريحان مطلق است و بفرنكي اسميم و قسمى كه برك آن بزرك است اسميم ماكنوم يعنى برك بزرك و قسمى كه برك آن ريزه است اسميم باروم يعنى برك كوچك و بهندى تلسي نامند و بعضى غير تلسي دانستهاند
* ماهيت ان
ريحان سبز مائل بزردى ريزهء تر برك است و قسمى بزرك برك سبز تيره صاحب اختيارات بديعى نوشته كه حبق كرماني است و بهترين آن سعترى بود كه كرماني نامند و ريحان يزدى نيز
* طبيعت ان
در اول كرم و در دوم خشك
* افعال و خواص ان
مفتح سدهء دماغي و محلل اورام جميع اعضا و جهت خفقان و ضعف معده و رياح غليظه و عصارهء آن با شكر جهت رفع درد سينه و ربو و سرفه و مضمضه و خائيدن آن جهت قلاع دهان و تر كردهء آن با آب مبرد و مقوى اعضا و استشمام آن جهت درد سر محرورين و مسافرين و رفع و با و كريزانيدن هوام و تخم آن مقاوم سموم و بالخاصيت معتدل جميع امزجه و بدانكه اطبا كوبيدن تخم ريحان را در تراكيب منع نموده اند و همچنين بزر لسان الحمل را در ادويهء زحير جهت آنكه لعابيت آنها كه مطلوب است زائل مىكردد و ليكن كوبيدهء آن ضرر نمىرساند مانند كوبيدهء بزر قطونا و در تراكيب ادويهء زحير كوفتهء آن مستعمل است چنانچه صاحب كفايهء منصورى و غير آن نوشتهاند كه در كوفته آنها قوت قابضه زياده مىباشد خصوص تخم ريحان كه كوفتهء آن با صمغ عربي در زحير عجيب النفع است و مجرب و جوشانيدهء آن نيز مفيد
* شاه صيني *
بفتح شين و الف و ها و كسر صاد مهمله و سكون ياء مثناة تحتانيه و كسر نون و يا
* ماهيت ان
عصارهء جامد سياه صفايحي است كه برو شبيه بنقش خاتم نقشى باشد و از چين آورند و كويند كه از هند و كويند آن عصارهء حناى چيني است و كويند عصارهء ريوند است و مولانا نفيس كرماني نوشته كه برك حناى چيني مسحوق معجون باخل است و بالجمله از ادويهء مجهولة الماهيت است و بالوان مختلف مىباشد بعضى برنك صندل سفيد و بعضى مائل بسرخي و بعضى مائل بسياهي و بعضى مائل بزردى و اين بهترين همه و مستعمل و غير تنزوى خطائي است
* طبيعت ان
در سوم سرد و خشك
* افعال و خواص ان
مجفف و قابض و طلاى آن جهت صداع حار و با كلاب جهت اورام حاره و ابتداى فتق و ذرور آن جهت نزف الدم جراحات و آشاميدن آن معين بر بيدارى و جهت صداع حار و منع صعود بخار بدماغ و جهت ضعف معده نافع
* شاهبانك *
و شابانك و غابانك نيز نامند
* در ماهيت ان
خلاف است بعضى كويند بنفسج الكلاب است كه بعربي