نجبه كويد قسمى از ماهي زهرج است و در ديار ربيعه بهم مىرسد و شبيه بكاسني و به قدر يك قامت و برك آن در غايت سبزى و اغبر و بيخ آن به قدر كزمازج و سم حيوانات است و ابن تلميذ كفته در جوزا بهم مىرسد و خوشه آن شبيه بفاس و سم حيوانات است
* طبيعت ان
بغايت كرم
* افعال و خواص آن
در اضمدهء امراض بارده مستعمل *
* سمين *
بفتح سين و كسر ميم و سكون ياء مثناة تحتانيه و نون بفارسي چربي و فربهي را نيز نامند
* ماهيت ان
چربي است كه به روى پردهء شكم و ظاهر كوشت و روده و غير آن مىباشد از شحم ارطب و نرمتر
* طبيعت ان
بغايت كرم و تر و ترى آن زياده از كرمي
* افعال و خواص آن
قريب الفعل است بروغن تازه و سريع الهضم و ملين طبع و اعضا و سريع الاستحاله بصفرا و در صفراوى مزاجان و در اصلاح ادويهء سميه مانند روغن تازه است *
* فصل السين المهملة مع النون *
* سنامكي *
بفتح سين و نون و الف كويند بهندى مهار نامند
* ماهيت ان
برك كياهى است حجازى ربيعي ساق آن اندك رخو و برك آن باريك شبيه ببرك حنا و مورد و از برك حنا بزركتر و ضخيمتر و از برك مورد نازكتر و كل آن مائل بكبودى و دانهء آن پهن و كوچك صنوبرى شكل مائل بدرازى و اندك خميدكى و در غلافى شبيه بغلاف باقلا و پهن و بسيار نازكتر از ان و نوعي برك آن عريضتر از ان و كل آن زرد و آن را بحجاز عشرق نامند و در تابستان بهم مىرسد و مستعمل برك آن است كه سبز باشد و زرد و سياه و كهنه و فاسد ناشده و از چوب و تخم و خاشاك پاك كرده باشند و قوت آن تا هفت سال باقي مىماند و منبت آن حجاز اسب و در عظيمآباد از هند نيز قليلى بهم مىرسد و شاخهاى آن درهم پيچيده و ليكن برك آن كوچك و نازك و ضعيف العملتر از مكى حجازى آن
* طبيعت ان
در آخر دوم كرم و در اول خشك
* افعال و خواص ان
مسهل بلغم و سودا و صفرا و اخلاط سوخته و منقى دماغ و شديد الغوص بعمق بدن و مقوى آن و جالي جلد اعضاء الراس و الصدر و الغذاء و غيرها جهت صرع و شقيقه و جنون و صداع كهنه و درد پهلو و ضيق النفس و قولنج و عرق النسا و نقرس و تشنج عضل و داء الثعلب و داء الحيه و حكه و جرب و بثورهاى كهنه و سپش كه در بدن بهم رسيده باشد و جهت قتل ديدان و شقاق دست و پا و سائر امراض سوداوى و اوجاع مفاصل حاصل از بلغم و صفراى مخلوط باهم و جهت وسواس سوداوى بالعرض نيز و آشاميدن مطبوخ نيم اوقيهء آن در دو اوقيه زيت الانفاق كه به نصف رسد جهت درد كمر و وركين و اخراج خلط خام از ان هر دو عضو و جهت بواسير و آشاميدن آب مطبوخ آن با ادويهء مناسبه و كل سرخ جهت اخراج اخلاط مذكوره و با كل سرخ و شير تازه دوشيده و شكر بدستور كه وزن سنامكى از دو مثقال تا چهار مثقال تا شش مثقال و كل سرخ از يك درم تا دو درم بحسب مزاج و مرض و شير كاو تازه دوشيده از ربع آثار هندى تا يك آثار باشد و سفوف كوبيده پيختهء آن را با كل سرخ و شكر با شير تازه دوشيده نيز همان اثر دارد و ليكن آب مطبوخ آن بيغايلهتر است از جرم آن و آشاميدن يك مثقال از مسحوق آن با عسل سه روز متوالى تا هفت روز جهت رفع وجع مفاصل و امثال آن مجرب المضار مورث كرب و مغص و غثيان مصلح آن پاك كردن از چوب و شاخ و تخم و آلودن بروغن بادام بعد از كوبيدن و پيختن و با هليلهء زرد و كل سرخ و انيسون و بنفشه و آب ميوها استعمال نمودن و بالجمله استعمال آن بدون كل سرخ و روغن بادام جائز نيست مقدار شربت از جرم آن از دو درم تا سه درم و از مطبوخ آن از چهار درم تا هفت درم بدل آن كفتهاند مثل آن تربد و نصف آن هليلهء زرد و ربع آن بنفشه است و ليكن اين مقدار بسيار است در