امعا و سيلان فضول از مثانه و بدستور آشاميدن دو مثقال از برك سائيدهء آن با نيم مثقال مرمكي جهت تقويت مثانه و رفع بول در فراش و عسر البول مفيد و غرغرهء طبيخ آن جهت درد دندان و قروح لثه و استرخاى آن و لعوق آن با عسل جهت سرفهء كهنه مجرب و مقوى معده و كويند كه برك آن مخدر است و آشاميدن ثمر آن با شراب طيب جهت قطع نزف الدم و رفع نفس الانتصاب و منع انصباب فضلات بمعده و قرحهء امعا نافع و چون ثمر آن را بسايند و بر فتق ضماد كنند جهت منع زيادتي و تحليل آن نافع مضر رئه مصلح آن كثيرا و نشارهء چوب آن جهت منع سيلان فضول و با مرصاف جهت تقويت مثانه و رفع بول در فراش نافع و محرق مغسول برك آن جهت سوختكي آتش و غير مغسول آن جهت قروح و جروح رطبه ضماد او ذرورا نافع و ضماد برك پختهء آن در سركه كه با ترمس مخلوط كنند جهت قلع آثار بهق و سفيدى ناخن و با ادويهء مناسبه و بتنهائي جهت فتق و التيام جراحت و تقويت اعضاى مسترخيهء سست شده و قطع نزف الدم و تجفيف زخمها و تحليل اورام و رفع اعيا و با آرد جو و آب جهت اورام حارهء چشم و حمره و نمله و سوختكي آتش و سعوط صمغ آن جهت تنقيهء رطوبات دماغي و ذرور آن جهت بواسير الانف و عصارهء ثمر تازهء آن نيز جهت بواسير الانف و بواسير مقعده و با كلنار جهت قروح رطبهء سر و سائر قروح بدن و تنقيهء قروح و سخه و خائيدن آن جهت رفع سيلان آب دهان نافع و چون ثمر و برك آن را با آمله در آب و سركه طبخ نمايند تا مهرا شود پس با روغن كنجد بجوشانند و ثفل آن را بر موى ضماد نمايند و روغن را طلا كنند جهت سياه و دراز كردن و حفظ سقوط موى مجرب و بدستور چون بكوبند و با سركه و حنا كوبيده بسرشند و بر مو ضماد نمايند سياه و قوى كرداند و تضميد آن با موم و روغن زيتون و عذب جهت تقويت معده نافع و بدل آن به وزن آن انزروت سرخ و نصف آن پوست انار و از خواص آنست كه چون ثمر و برك و شاخ آن را در خانه نكاهدارند پشه داخل نشود و اكر بشود آن را بكشد و بدستور دود نمودن آن همين اثر دارد *
* سرهنجى *
بفتح سين و ضم راء مهملتين و خفاى ها و سكون نون و كسر جيم فارسي و يا لغت هنديست
* ماهيت ان
نباتى است هندى برك آن شبيه ببرك رطبه و كل آن ريزه و سفيد و از ان خردتر و از زمين بسيار بلند نمىشود
* طبيعت ان
معتدل در حرارت و در اول خشك
* افعال و خواص ان
سعوط يك عدد كل آن با دو عدد فلفل جهت تفتيح سدهء خيشوم و دفع فضول دماغي و رفع ثقل سر و صداع و رفع جذام مجرب كفتهاند و خوردن نبات پختهء آن بطريق بوراني بىترشي جهت جبر كسر كه تا چهار روز بخورند و برك پخته آن را بر موضع مكسور بندند قائم مقام موميائي كفتهاند *
* سرپهونكه *
بفتح سين و سكون را و ضم باء عجمي و خفاء ها و سكون واو و نون و فتح كاف و ها لغت هنديست
* ماهيت ان
نباتيست شاخهاى آن باريك و بلند به قدر سه ذرع و بركهاى آن باريك و بلند فى الجمله صنوبرى الشكل و مزدوج در دو صنف محاذى يكديكر بر شاخهاى باريك و بر هر شاخى پنج شش تا هفت زوج و يك فرد و پائين بركها از بالاى آنها باريكتر و پشت بركها اندك خشن و ركهاى آن اندك نمايان و اندك صلب در وقت انفصال از وسط ركها كسيخته نمىشود و طعم آن اندك تلخ و كل بعضى سرخ و بعضى سفيد و سفيد آن كمياب و تخم آن در غلافى شبيه بغلاف باقلا الا آنكه از ان بسيار باريكتر و كوچكتر در هر غلافي چهار پنج تا شش و تخمهاى آن ريزه شبيه بكرده و پوست آن خالدار و مغز آن زرد و تلخ
* طبيعت ان
كرم و تر و بعضى سرد دانستهاند
* افعال و خواص آن
مفتح و مدر و آشاميدن آن جهت سرفه و تنكي نفس و حميات سوداويه و امراض جكر و سپرز و كرده و مثانه و دماميل و بثور و اورام و مسكن عطش و مانع افساد خون و سموم و چون