آن را مقدار يكماشه نرم كوفته پيخته روغن كاو تازه مقدار سه چهار توله تا پنج توله را داغ كرده از آتش بركرفته بان ممزوج كرده بخورند و همچنين تا پنجروز يا ده روز و در بين و بعد از ان از نمك و ترشي و بادى و بقول و پياز و سير و پنير و لبنيات و آب سرد و جماع و اعراض نفسانيه و بدنيه پرهيز نمايند جذام و خدر و قروح خبيثه و ساعيه و جرب متقرح و فالج و لقوه و استرخا و اوجاع مفاصل و قوبا و امثال آنها را از امراض دماغيه و عصبانيه نافع و عرق آنكه يك وزن آن را نيمكوفته اما پوست نازك اندرون آن را دور كنند و با چهار پنج وزن آن آب خالص سه چهار شبانهروز بكذارند پس بدستور مقرر عرق كشند و تا بيست و يك روز يا زياده بحسب حاجت و قدر مرض بنوشند جهت امراض مذكوره نافع و اكر با آن نيم وزن تا يك وزن پوست درخت نيم بسيار كهنه نيز اضافه نمايند بهتر و اقوى است و بايد كه غذا منحصر بر كوشت طيور لطيفهء خفيفه مانند دراج و طيهوج و كنجشك و امثال اينها و از حبوب برنج و كندم و از هركه تور نيز نامند و روغن كاو تازه بسيار باشد و اكر مدت پنج بوم روغن آن را بخورند پرهيز را بعد از ان تا بيست و پنج يوم مرعي دارند و اكر ده روز تا پنجاه يوم و در عرق دو چند ايام شرب آن كافي است و بايد كه عرق آن را در ظرف روئين نكاهدارند زيرا كه ظرف آبكينه را مىشكند و ضماد آن جهت يرقان و دماميل و بثور اورام و حكه و جرب و رفع زهر جانوران سمي و فساد خون و ذرور پوست درخت خشك كردهء آن جهت التيام زخمها و خشك نمودن آنها هرچند كهنه شده باشند و استشمام كل آن جهت رفع صداع و شقيقه و چون بيخ نوع سفيد كل آن را در دهن كيرند امساك مني آورد و تخم آن را چون مقدار يك درم كوفته و پيخته و با نبات دو درم مخلوط نموده با شير تازه دوشيده چهل درم بنوشند چند روز متوالي و ترشى نخورند جهت غليظ نمودن مني رقيق شده و رفع سرعت انزال نافع و بتنهائي جهت خنازير و چون با نمك طبرزد يا آب بسايند و در چشم صاحب بياض كشند موثر است
* سرطان نهرى *
بفتح سين و راء و طاء مهمله و الف و نون و فتح نون و سكون ها و كسر را و ياء آخر حروف بفارسي خرچنك و بهندى كيكرا نامند
* ماهيت ان
حيوانيست آبى معروف بهترين آن مادهء آنست و علامت آن آنست كه چون سر سوزني بر پشت آن فرو برند آبى سفيد ظاهر كردد بخلاف نر آن و بهترين آن بزرك نهرى آنست كه در آبهاى شيرين باشد
* طبيعت ان
در دوم سرد و تر
* افعال و خواص ان
كثير الغذا و بطئ الهضم و مبهي و با قوت جاذبه و محلله و چون دو سه عدد آن را اطراف قطع نموده و جوف آن را با آب و خاكستر پاك شسته و با آب تطهير داده با جو مقشر طبخ دهند و صاف نموده بنوشند جهت سل و دق و سرفهء حار يابس و يبوست اعضا و هزال مفرط حار و محرور المزاجان مجرب و بدستور محرق آن با صمغ عربي و ادويهء مناسبه همين اثر دارد و جهت بواسير بغايت نافع و سه اوقيه از آب طبيخ آن با كرفس و رازيانه جهت تفتيت حصاة و ادرار بول حيض و فضلات و مسحوق آن با بادروج جهت سم عقرب و كويند چون اين را با بادروج نزد عقرب برند بميرد و با شراب سفيد جهت عسر البول و اخراج حصاة و با شير الاغ جهت كزيدن رتيلا و عقرب و جانوران سمى ديكر و با عسل جهت عض كلب و غرغرهء شيرهء كوبيدهء آن به قدر يك سكرجه جهت خناق و درد لوزتين سريع الاثر و ضماد تازهء كوبيدهء آن جهت جذب سموم و تسكين الم كزيدن عقرب و اخراج پيكان و خار از اعضا و تحليل اورام حاره نافع و غرغره با آب مطبوخ آن با شبت جهت ملسوع و ضماد محرق آن جهت سرطان پستان آزموده و با عسل جهت بهق و اورام جاسيه و تجفيف قروح نافع و چون چند عدد آن را زنده در ديك مس بىقلعي بسوزانند تا خاكستر شود و هر روز يك ملعقهء آن را با نه اوقيه آب بنوشند جهت رفع سم سك ديوانه كزيده مجرب اما بايد كه