و مصلح آن سركهء كهنه و آبكامه و مضر زنان حامله و پختهء آن نفاخ و دير هضم و مولد رياح و مصلح آن خوردن شيرينيها و خوردن آب بر بالاى خام تازهء نارس آن مورث قولنج ريحى و ضماد كندم ممضوغ جهت نضج دماميل مفيد براى آنكه مسخن جلد است و كندم برشته بطئ الهضم و نفاخ و بدستور مطبوخ آن در آب و ليكن چون استمراء يابد متولد مىكردد از ان غذاى بسيار بيشتر از ساير انحاى استعمال آن و ضماد كندم سوخته با موم و روغن جهت جلاى رخسار بيعديل و آرد كندم سميد كه در ان اندك نخاله باشد كه خميرهء آن برآمده و نان از ان ترتيب دهند كثير الغذاء و مسمن و مبهى و نان فطير و نانى كه آرد آن را بسيار نرم سوده و در ان مطلق سبوس نباشد و شسته مانند نشاسته شده باشد قابض و مسدد و ديرهضم و مصلح آن فانيذ سنجرى و انجير و فواكه مطبوخه و خوردن جوارش كمونى و فلافلي بعد از آن و آرد مطبوخ با شكر و بادام مانند حريره و اندكاندك ليسدن جهت سرفه و نفث الدم و درد سينه و كرده و تسمين بدن و تقويت باه بغايت مؤثر و بدستور مصنوع از نشاستهء آن و مطبوخ با آب و نعناع و روغن تازه جهت خشونت سينه و ضماد آرد كندم پخته با آب و روغن زيتون جهت تحليل اورام حاره و با آب پياز جهت اورام بارده و نضج دماميل و با آب كشنيز جهت ردع و تحليل اورام حاره و خنازير و غدد مجرب و طلاى آن با سكنجبين جهت بثور لبنيه و با عصارهء بيخ جهت منع ريختن فضول باعصاب و نفخ امعا و با شراب و يا سركه جهت سم هوام خصوصا آرد كندم سرخ و ذرور آن بر موضع كزيدهء سك ديوانه بغايت مفيد خصوصا كه بر بالاى آن برك بيد انجير بندند و كفتهاند چون خمير كندم را بر موضع كزيدهء سك چند ساعت بندند پس باز كرده نزد سك اندازند اكر سك آن را نخورد معلوم مىشود كه آن سك كزنده ديوانه بوده است و نشاستهء آن را چون با رازيانه طبخ نمايند جهت زياده كردن شير زنان نافع و روغن كندم جهت منع قوبا خصوصا قوباى اطفال و قوباى تازه و سعفه و حزاز و كلف نافع و دستور اخذ آن در ادهان در قرابادين كبير ذكر يافت *
* حنظل *
بفتح حاء مهمله و سكون نون و فتح ظاء معجمه و سكون لام و آن را القم نيز خوانند بسبب كمال مرارت و بعربي كسب و بشيرازى كوشت و بكرماني خرزهره و بلغتى ديكر خربزهء روباه و بلغتى هندوانهء ابو جهل و بهندى اندر اين كاپهل و بلغتي مهاكال نامند *
* ماهيت ان
ثمر كياهي است به قدر هندوانهء كوچكى و نارنج متوسطي و در نهايت تلخي و نر و ماده مىباشد نر آن صلبتر و كوچكتر و مادهء آن بزركتر و رخوتر و بهتر و مستعمل شحم مادهء آنست كه بيرون آن زرد و اندرون آن سفيد مائل بزردى و متخلخل و در نبات آن ثمر بسيارى باشد و تخم آن سياه بود و اندرون زرد سبز زبون و آنچه در بوته منحصر بيكى باشد از سموم قتاله است و در هند و بنكاله بيرون آن سرخ بسيار رنكين و سفيد نيز مىشود اما بسيار كم و نادر و هيأت ان اندك طولاني و نبات آن شبيه بنبات هندوانه و برك آن از ان كوچكتر و زرد رنك و بيخ آن باريك قوت ثمر آن ما دام كه در پوست است تا چهار سال باقي مىماند و چون برآورند تا دو سال و بايد كه عند الاحتياج شحم آن را برآورده استعمال نمايند و اكر پيشتر برآورند فاسد مىكردد
* طبيعت ان
در چهارم كرم و در سوم نيز كفتهاند و در دوم خشك
* افعال و خواص ان
محلل و مقطع و مسهل اقسام بلغم و جاذب اخلاط بلغميه از عمق بدن امراض الراس آشاميدن آن جهت امراض سربارد مانند صداع و شقيقه و فالج و لقوه و صرع و نسيان و منع نزلات مزمنه به چشم و چون در روغن زيتون بجوشانند و بدان سعوط نمايند جهت تفتيح سدهء دماغي و قطور آن جهت درد كوش و ماليدن آن بر دندان جهت اساني كندن آن و سعوط آب تازهء ان جهت رفع زردى چشم و خوردن برك خشك آن به قدر دو درهم با نشاسته و صمغ عربي جهت اسهال سوداوى و با افتيمون و انيسون و ايارج فيقرا