رويانيدن موى و بر جبهه و صدغين خصوصا كه با آب كشنيز تازه سرشته باشند جهت منع ريختن مواد به چشم و مضمضه بطبيخ آن جهت قروح دهان و قلاع اطفال و ضماد آن بر كف پاى آبلهدار خصوصا در به دو ظهور مانع بروز آبله است در چشم آن بتخصيص چون با اندك عصفر و زعفران آميخته باشند و در حديث وارد است كه حنا سيد رياحين است تخضيب بدان شعار اهل اسلام و ايمان است و صداع را زائل مىكرداند و نور بصر مىافزايد و تقويت باه مىنمايد امراض معده و كبد و طحال و مجارى بول و رحم و جذام و طاعون و و با و غيرها را نافع و بالخاصيت آشاميدن مقدار نيم مثقال جرم آن و نقوع ده مثقال آن جهت يرقان و سپرز و سنك كرده و مثانه و عسر البول و رفع احتباس آن و اسقاط جنين و تا ده روز متوالي بدستور جهت و با و قروح مجارى بول و ادرار بول و حيض و روئيدن ناخن اصلي بجائي ناخن كج و متاكل و بدستور آشاميدن نقيع آن با هفت مثقال شكر جهت ابتداى جذام بغايت نافع و كويند چون يك ماه بدان مداومت نمايند و جذام زائل نشود قابل علاجات ديكر نيست و نطول آب مطبوخ آن جهت جمره و سوختكي آتش و طلاى آن جهت اورام حاره كه زردآب از ان آيد و با روغن كل جهت رفع جرب و به آب برك بيد انجير جهت شقاق مزمن و درد زانو مجرب و با كل حرف جهت فتق و قبله و ذرور آن جهت تجفيف قروح و ضماد برك خشك كوبيدهء سرشتهء آن با پيه بز جهت التيام قروح خصوصا قروح كوشهء ناخن و آشاميدن تخم آن به قدر يك مثقال با عسل و كثيرا جهت تقويت دماغ بغايت نافع و كل آن معتدل و لطيف يك مثقال آن با سه اوقيهء آب و عسل جهت رفع انواع صداع و قطع نزلات و تجفيف رطوبات و طلاى آن با سركه جهت صداع و به تنهائى جهت فالج و امراض دماغى و عصباني و درد اعصاب و رفع خناق و التيام قروح و يا موم و روغن كل سرخ جهت درد پهلو و كوفتكي اعضا و با ادويهء مخصوصهء طحال جهت ورم و در دو نفخهء آن و كذاشتن آن در لباس موئينه مانع كرم زدن آن و برك آن را نيز اين اثر است و روغن كل حنا كه دهن الفاغيه نامند كه مانند روغن كل سرخ مكرر در روغنها پرورده كنند كرم و محلل و مقوى موى و نيكوكنندهء رنك رخسار است بدل آن روغن مرزنجوش و روغن برك آن نيز مقوى و محلل و رافع اوجاع و تمدد اعصاب و مفاصل است و در قرابادين مذكور شد و كويند حنا مضر حلق و رئه مصلح آن كثيرا و لعاب بزرقطونا مقدار شربت آن تا يك مثقال و زياده از ان كشنده است
* حندقوقى *
بفتح حاء مهمله و سكون نون و فتح دال مهمله و ضم قاف و سكون واو و فتح قاف و الف مقصوره اسم نبطى است
* ماهيت ان
از جنس يونچه است برى و بستاني مىباشد برى را بعربي حباقا و بيوناني لوطوس اغريوس و به فارسى ديو اسپست صحرائي و بشيرازى اندقوقو و بلاطيني لوطس سكرار و بهندى بسكهپره و كده پرنه نيز نامند و بستاني را به عربى ذرق و بيونانى لوطوس و بلغتي طريفلن و بلاطينى طريفلم اوراتم و بكسطيلان طربول رماكه و بهندي اين نوع نيز بنام برى مشهور است و در اصفهان شبدر و در مازندران شرويت كويند و نيز سفيد و سرخ مىباشد و سفيد آن قويتر و اكثر مستعمل و ساق آن اندك سطبر و سفيد و نرم و تا سه چهار ذرع طولانى و بر زمين مفروش و برك آن اندك پهن و طولاني و بعضي را بركها ريزه و كل آن نيز ريزه و متراكم و بنفش با تارهاى سفيد و درين شاخها و بركها رسته و تخم آن ريزه مائل باستداره و رنك آن مانند نانخواه و طعم برك آن فى الجمله شبيه بخرفه و با حدت و حرافت و ساق سرخ آن صلبتر و مائل به بنفشي و به قدر سه چهار ذرع و مفروش بر روى زمين و برك آن نيز شبيه ببرك سفيد و در ميان برك و شاخهاى آن شاخه بسيار باريكى رسته و بر سر آن كل آن سه عدد و زياده ارغوانىرنك با ركهاى مائل بسفيدى و ريزه و اندك خوشبو و تخم آن ريزهتر از