تغذيهء آن جهت رئه زياده از حبوب ديكر است و با شير تازه جهت كرفتكى آواز كه از خشكى باشد و تپ با او نباشد و چون با تپ باشد بجاى شير با آب بنوشند چون يك شب در سركه بخيسانند و صبح ناشتا تناول نمايند و در ان روز چيزى ديكر نخورند جهت كشتن كرم معده بسيار مجرب و آشاميدن آب طبيخ آن با قدرى نمك مقطع لزوجات و مفتح سدد بسبب كسب ملوحت و مدر بول بسبب حرارت و بالخاصية جهت درد سينه و قروح شش نافع الباه چون در آب خيسانيده خام تناول نمايند و آب منقوع آن را با اندك عسل بالاى آن بنوشند جهت اعادهء شهوت جماع مايوسين بيعديل كفتهاند و خوردن حمص ما بين طعام معين بر هضم آن و چون هريسه از ان ترتيب داده با سركه بنوشند و در طبيخ آن بنشينند جهت اصلاح امراض مقعد و تنقيهء رحم و اخراج كرم شكم و مقعده بهترين ادويه است و خوردن برشتهء آنكه سرد نشده باشد جهت بواسير دموى آزموده و سبز تازهء آن مولد فضول آشاميدن نقيع آن جهت تحليل ورم لثه و درد دندان نافع و روغن حمص در سوم كرم و خشك و تند و با قوت نافذه و مقوى موى و باه و جهت تسكين درد دندان و لثه و دردهاى بارد و جذام و امثال اينها بغايت مؤثر و آشاميدن آن جهت امراض مذكوره و تصفيهء رنك رخسار و صوت و طلاى آن جهت تقويت باه و نمش و كلف و امثال اينها مفيد و طبيخ نخود سياه مسقط جنين و مفتت حصاة و مدر فضلات و در جميع افعال قويتر از سفيد آن و با قوت ترياقيه و جهت استسقا و يرقان سدى و سدهء جكر و تحليل رياح و جذام نافع و طلاى اقسام آن جهت رفع صداع و زردى رخسار و سعفه حجاز و كلف و خارش اعضا و بيحسى انها و امراض مفاصل و تقويت موى نافع و كفتهاند كه از خواص آنست كه چون در اول هلال ماه بعدد ثأليل در بدن يك عدد نخود باليده كرفته و مجموع را در لته بسته از ميان هر دو پاى خود و يا از بالاى شانه آن لته را بجانب عقب اندازند در آخر آن ماه آن ثآليل بر طرف مىشوند و حمص مضر قرحهء مثانه است مصلح آن خشخاش و مولد رياح و نفخ و ثقيل خصوصا تازهء آن مصلح آن جوارش كموني و زيره و شبت و كلقند و در محرورين سكنجبين ساده و خشخاش و بدل آن در قوت باه لوبيا و در سائر افعال ترمس و آشاميدن آب بعد از تناول نخود بغايت مضر است
* فصل الحاء المهملة مع النون *
* حنا *
بكسر حاء مهمله و فتح نون مشدده و الف بفارسي بتخفيف نون آمده لغت عربى است و بيوناني ارقان و فقوليون نيز و بهندى مهندى نامند
* ماهيت ان
نباتى است معروف ساق آن به قدر يك ذرع و زياده و در هند و بنكاله تا به قدر يكدو قامت انسان مىشود و ساق آن سرخرنك و برك آن شبيه ببرك انار و مورد و نازكتر و كوچكتر و نرمتر از ان و در اكثر بلاد خصوص بنكاله خزان ندارد مانند مورد الا آنكه در فصل بارش كه كرما و بودن آفتاب در برج سرطان تا آخر ميزان است سبزتر و رعناتر مىباشد و نشو و نما زياده مىنمايد و مزروع و قلم هر دو مىباشد و قلم آن بيشتر و كل آنكه فاغيه نامند سرخ مائل بسفيدى و خشبو است و در بعضى بلاد مانند بنكاله در سالى دو بار كل مىكند يكي در ايام بارش و ديكرى زمستان و ثمر آن به قدر فلفلى و فى الجمله مانا با اسپند و پوست آن نازك و خوشهدار و در جوف آن دانهاى ريزه و كويند نر و ماده مىباشد برك نر آن عريضتر و بزركتر و برك مادهء آن كوچكتر و سبزتر و بعد سائيدن رنكينتر و نبات آن رعناتر مىكردد
* طبيعت ان
مركب القوى مائل بسردى و در دوم خشك و در اول كرم نيز كفتهاند
* افعال و خواص ان
امراض سر و چشم و دهان ضماد و طلاى آن با برك كردكان بالمناصفه جهت بيضه و خوذه و شقيقه و صداع ريحى و بلغمى مجرب و بدستور با سركه بر پيشانى جهت رفع صداع و با زفت و با روغن كل جهت قروح سر و با قطران و روغن زيتون جهت