و سبات و ام الصبيان و خدر و طاعون و ازالهء وحشت و فساد هوا است *
* حماما *
بفتح حاء مهمله و فتح دو ميم و دو الف لغت نبطي است و امامون و امومن نيز كويند
* ماهيت ان
چند نوع مىباشد نوعي نباتى است شجرى مشبك از شاخهاى سرخ ياقوتى رنك و با صلابت و شبيه بخوشه و كل آن ريزه مانند كل خيرى و سرخ رنك و برك آن شبيه ببرك فاشرا و تند و خوشبوى و كل آن را بيونانى لوفاين و بشيرازى ماهلو نامند و تخم آن بسيار لذاع و منبت آن ارمنيه و طرسوس و اين بهترين انواع است و نوع ديكر مائي كه در آبها مىرويد و در شام يافت مىشود و مائل بسبزى و نرم و چون بدست بمالند بوى آن شبيه بسداب باشد و نوعي ديكر نبطي و آن غير مشبك و مستطيل و پرتخم و تندبوى و سفيد مائل بسرخي و كل آن زرد مائل بسرخي و بعد رسيدن سرخ مىكردد و در آب ماه رومى مىرسد و اكر پيش از رسيدن بكمال تخم آن را اخذ نمايند به زودى فاسد مىكردد و قوت آن تا هفت سال باقي مىماند و صاحب تحفه نوشته كه بهترين آن مائي است
* طبيعت ان
در سوم كرم و خشك و بعضى در دوم خشك كفتهاند
* افعال و خواص آن
امراض الراس و الاورام و السموم و اعضاء الغذاء و النفض و غيرها ضماد آن بر پيشاني جهت صداع و تفتيح و تحليل اورام حاره و بتنهائي و يا با بادروج جهت كزيدن عقرب و با مويز جهت ورم احشا و آشاميدن آن مسكر و منوم و مورث سرور و منقي معده و جهت تقويت جكر و تفتيح سدهء آن و سدهء سپرز و تحليل صلابت آن و رفع مغص و پراكنده نمودن رياح الكبد آشاميدن طبيخ آن جهت ورم جكر مزمن و ورم رحم و سائر اورام و حبس بول و طمث و نقرس و حمول و فرزجهء آن جهت ورم مقعده و رحم و بدستور جلوس در طبيخ آن و كذاشتن پا در طبيخ آن و طلاى آن جهت نقرس و طلاى آن با بادروج جهت عقرب كزيده مفيد و داخل اكتحال مىنمايند مقدار شربت آن تا دو درهم بدل آن به وزن آن اسارون يا عود يا قرنفل يا وج و نصف آن زيرهء سفيد مضر معده مصلح آن تخم كرفس و مصدع و منوم و كسالت آورد مصلح آن صندل و كلاب و دارچيني و چون آن را با سدس آن دارچيني عرق كشند و با عسل بياميزند و در آفتاب كذارند در تفريح و جميع افعال قويتر از خمر است و آشاميدن يكدرهم آن با نيم درهم زجاج مكلس جهت ادرار بول و تفتيت حصاة در همان روز مفيد *
* حمص *
بكسر حاء مهمله و فتح ميم مشدده و سكون صاد مهمله بفارسي نخود و بهندى چنه بلغتي بونت بضم باء موحده و سكون واو و خفاى نون و تاء چهار نقطهء هندى و بتركي بولچاق نامند
* ماهيت ان
برى و بستاني مىباشد كياه بستاني آن به قدر يك ذرع و تا يك و نيم ذرع و با شاخهاى بسيار باريك و بران بركهاى بسيار ريزه مشرف و ثمر آن در غلافى به قدر پستهء كوچكى در هر غلافى يك دانه و دو دانه تا چهار دانه و بهترين حبوب ماكوله است مانند باقلا و غير آن و اجود آن سفيد بزرك دانهء تازهء آنست و برى آن نيز شبيه ببستاني و تيره رنك و كوچكتر و ثمر آن اندكى با تلخي و مائل بسرخى و دراز و نيز بستاني اصناف مىباشد صنفي سفيد بزركدانه ملايم و صنفى سرخ صلب ريزهدانه و صنفى سياه و صنفى سرخ مائل بسياهي و برى را حمص كرسني نامند
* طبيعت ان
در اول كرم و خشك و برى آن در آخر آن يعني كرمتر و خشكتر از ان و نزد بقراط در دوم كرم و در اول خشك و سبز تازهء آن در اول تر و قوت آن تا سه سال باقي مىماند و مولد رياح و نفاخ
* افعال و خواص بري آن
منقي و مفتح سدهء جكر و سپرز و كرده شربا و جالي جرب متقرح و قوبا و ملين اورام بناكوش و انثيان ضمادا و با عسل جهت تنقيهء قروح و جراحت سرطان مفيد و بستانى آن ملين طبع و مقوى حرارت غريزى و رئه و ظهر و مولد خون صالح و كثير الغذا و مسمن و منبه اشتها اعضاء الصدر و الغذا و المعدة