* حماض *
بفتح حاء مهمله و ميم مشدده و الف و ضاد معجمه بيوناني طوطاق اغريون و بشيرازى ترشه و بهندى چوكا نامند و به زبان فرنكي بستاني آن را اشليه كياتم و برى آن را اشليه پاتم كويند و قسمي ديكر كه كوچك مىشود برك آن شبيه بسه بركه است آن را اطريفلين يعنى حماض سه بركه و بعربي حمضيض و بهندى امروله كويند
* ماهيت ان
برى و مائي و بستاني مىباشد بستاني آن دو نوعى است نوع عريض الورق و تفه و آن را سلق برى و بتركي قوزى غلافى و بهندى چوكا و بلغت اهل يمن بتعل و نوعى ديكر رقيق الورق ترش و آن را حماض بستاني نامند و بيخ همه مائل بسرخى و ثمر آن خوشهدار و متراكم و تخم آن سياه و براق و در غلافى ريزه مثلث شكل و سرخرنك و نوعي را تخم بدون كل تكون مىيابد و اين هر دو نوع ترش و بهترين انواعاند
* طبيعت ان
در اول سرد و در دوم خشك و در اوائل او دوم نيز سرد و خشك كفتهاند و با قوت قابضه
* افعال و خواص آن
امراض الفم مضمضه بعصارهء آن جهت تسكين درد دندان و اكلهء دهان امراض دماغ و معده و كبد خوردن آن رافع خمار و قئ و غثيان صفراوى و خواهش كل خوردن و امثال آن از خواهش رديهء فاسده است و جهت يرقان و تقويت جكر و التهاب و تشنكى و آوردن اشتهاى طعام و رفع سميت عقرب كزيده نافع و پختهء آن تليين طبع كند و جهت جراحت امعا و سحج با سماق مفيد و آشاميدن مطبوخ آن با شراب جهت يرقان نافع و چون بپزند و با روغن زيت بريان نمايند و كشنيز و اندكى زيره و آب انار دانه بر ان بريزند و تناول كنند حبس شكم نمايد و ضماد پختهء آن با شراب جهت خنازير و ورمهاى بناكوش و جرب و برص و قوبا و با سركه جهت سپرز بغايت نافع و ضماد آن با روغن كل و زعفران جهت قروح شهديه مفيد مضر باه مصلح آن شربتها مقدار شربت آن تا هيجده درهم بدل آن حماض اترج و تخم آن در اول سرد و در دوم خشك و قابض
* افعال و خواص آن
امراض قلب و معده و كبد و امعا و سموم و غيرها جهت خفقان حار و التهاب معده و يرقان و قرحهء امعا بسبب تغريهء آن و كزيدن عقرب به جهت قوت ترياقيهء آن و بريان كردهء آن جهت اسهال دموى و صفراوى و كبدى و بسيار بريان كردهء آن حابس بطن و تعليق بزر حماض بر بازوى چپ مانع آبستنى و كفتهاند جهت سم عقرب بمرتبهء مؤثر است چون كسي آن را آشاميده باشد و عقرب آن را بكزد متضرر نكردد مضر كرده و سپرز مصلح آن رازيانه و قند مقدار شربت آن تا دو درهم و بيخ آن جهت اسهال دموى و سحج و يرقان و سيلان رحم و قطع خون حيض و ضماد آن جهت جرب متقرح و قوبا و داخس و شقاق ناخن و با آرد جو جهت خارش بدن و مطبوخ آن با سركه جهت ورم طحال و تعليق آن بر كردن جهت خنازير و آشاميدن طبيخ آن جهت يرقان سدى و تفتيت سنك كرده و مثانه و احتباس حيض و برى آن عريض الورق شبيه ببارتنك در طعم و شبيه ببرك چغندر در شكل و آن را سلق جبلي نامند و بيخ آن را در اصفهان حليمونا خوانند و آشاميدن آب كياه آن و خوردن برك پختهء آن جهت سحج صفراوى و يبسي مفيد و بيخ آن در افعال قويتر از بيخ بستاني است و خوردن آن با نبات جهت سرفه و آشاميدن يك مثقال آن با آب خبث الحديد جهت بواسير مجرب و ضماد آن جهت وجع مفاصل و كوفتكي اعضا و نقرس حار و بخور آن با بيخ كبر جهت خشك كردن و انداختن دانهء بواسير ظاهرى و فتيلهء آن با مقل ازرق و موم روغن و تخم كتان جهت بواسير باطني نافع و مائى آنكه در كنار آبها مىرويد برك آن با صلابت و شبيه بكاسني است و نبات آن شبيه به نيلوفر و بيخ آن شبيه بچغندر و تخم آن سياه رنك اندك مائل بسرخي و طعم آن مانند بستاني و آن را حماض البقر و سلق مائى نامند جهت آنكه منبت آن كنار آبها است
* طبيعت ان
سرد و خشك و قابض
* افعال و خواص آن
قريب به بستاني است و جهت خفقان و غثيان نافع و با شراب جهت ازالهء غم