و خوشبو و اين بهترين اقسام است
* طبيعت ان
كرم و خشك در آخر سوم
* افعال و خواص آن
مقوى هاضمه و دافع رياح و ادويهء قتالهء بارده خصوصا سم عقرب و مدر بول و مجفف مني و قسم دوم كه بستانى است ساق آن به قدر ذرعى و پر كره و برك آن شبيه ببرك سداب و با زغب و خوشبو و تندطعم و تخم آن شبيه بانجدان و زوفرا عبارت از آنست و صاحب اختيارات بديعى نوشته كه برك آن شبيه ببرك جزر و طعم آن قريب بطعم رازيانه و تخم آن سبز رنك و خوشبو و خوش طعم نزديك بتخم كزر در شكل و بر جامه بچسپد و بشيرازى آن را خودوسك نامند
* طبيعت ان
در سوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
مقوى معده و احشا و جكر و محلل رياح و هاضم و مفتح سدهء جكر و سپرز و مسخن كرده و مثانه و مسمن آن و مبهي و مقوى آن و منقى مثانه و مجارى بول و رافع خمار و آشاميدن و بوئيدن آن جهت زكام و رطوبات دماغي و برودت دماغ و ضماد آن جهت تسكين وجع و ورم بواسير و بدستور خوردن آن و ادهان آن كويند بواسير را زائل كرداند و رنك روى را نيكو سازد و هيچ دوائي به آن نرسد و طلاى كل و برك آن با عسل جهت خراجات و اكله و ضماد جميع اجزاى آن با شراب و يا روغن بنفشه جهت رفع سم هوام و نيم درهم آن با اندك شراب جهت كزيدن هوام شربا نافع و جالينوس بالخاصيت آن را جهت سعال يابس مفيد مىداند و تخم آن در افعال قويتر از اكثر اجزاى آنست و مضر سر و مجفف منى مصلح آن بادرنجبويه بدل آن سداب است هركاه اقسام ديكر حزا يافت نشود مقدار شربت آن تا سه درهم و از تخم آن تا يك مثقال
* حزاز الصخر *
بفتح حاء مهمله و زاى معجمه و الف و ضم زاى معجمه و الف و لام و فتح صاد مهمله و سكون خاء معجمه و راء مهمله و بضم حا نيز آمده و در مصر حناء القريش و به فارسى كل سنك و بديلمي سنك حنا كويند و اين را حزاز از ان جهت نامند كه مرض حزاز را كه نوعي از قوبا است زائل مىكرداند
* ماهيت ان
چيزى كه بر روى سنكهاى نمناك متولد مىشود و رنك آن سبز مائل بسفيدى و چون بدست بمالند برنك حنا مشابه كردد
* طبيعت ان
سرد و خشك
* افعال و خواص آن
جالي و جهت اقسام قوبا و قطع نزف الدم و تسكين حرارت اعضا و اورام حاره و ورم زبان و با عسل جهت يرقان ضمادا نافع *
* حزنبل *
بفتح و بضم حاء مهمله نيز و ضم زاى معجمه و سكون نون و ضم باء موحده و سكون لام لغت عربي است و كف الدابه و كف النسر و بيوناني مربافلن نامند
* ماهيت ان
امين الدوله نوعى از بهمن سفيد دانسته و مراد از ان بيخي است سفيد و سطبر مائل بتيركي و زردى و طعم آن شيرين مائل بتلخي و نبات آن انبوه و برك آن شبيه ببرك سيب و عريضتر از ان و مزغب و ساق مجوفى از وسط آن رسته و رنك آن ما بين سرخي و زردى و مزغب و بركهاى ريزه احاطهء ساق آن نموده و بلندى آن تا دو ذرع و منحرف به جهت اسفل به حدى كه ملاصق زمين شده و بر سر آن چيزى متخلخل مثل اسفنج و درونش با اندك رطوبت و خارهاى ريزه در اطراف آن و كل آن مائل بسفيدى و زردى و محيط بساق آن مثل فراسيون و بىشعبه و شاخ و منبت آن نزديك آبها و اكثر بلاد مانند طرسوس و اراضي شام و غور و طبريه و جبال بيت المقدس و هكار موصل و غير اينها از بلاد مناسبه بطبيعت آن و بهترين آن طرسوسى چرب و شيرين باندك تلخي است و تازهء آن را چون از زمين بكنند نرم مانند شمع مىباشد و چون بخايند مانند خمير كردد و چون در تابستان نزديك خشكي كياه آن را بكنند صلب و بزرك مىباشد و قوت آن تا دو سال باقي مىماند
* طبيعت ان
در اول سوم كرم و در وسط دوم خشك
* افعال و خواص آن
مفتح و محلل و ملطف اخلاط و مبهي و مقوى احشا اعضاء الراس و الصدر و الغذاء و النفض و الزينة و المفاصل و غيرها آشاميدن آن جهت رفع صداع كهنه و رفع بخارات و منع تصاعد بخار و تقويت دماغ و قطع نزلات و رمد و درد لهاة و لثه و سينه و سعال