بدان جهت تقويت باه و درد مفاصل و نيكو كردن رنك رخسار و درد كمرر كرده و عسر البول و چكانيدن و ماليدن آن در احليل و عانه و كمر جهت حصاة كرده و مثانه مؤثر مقدار شربت آن هفت مثقال با ميپختج يا عسل يا نبيذ و چون تخم آن را كه حسكدانهء نامند با شير تازه سه مرتبه طبخ نمايند و هر مرتبه خشك كنند در تقويت باه بيمثل است
* حسل *
بفتح حا و سين مهملتين و سكون لام و بكسر حا نيز آمده بيوناني حسمي نامند
* ماهيت آن
كياهى است شبيه بصعتر و برك آن درازتر و بزركتر از ان و تيره رنك
* طبيعت آن
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
پختهء آن مقوى معده و هاضم و مصلح طعام فاسد شده و جهت خشبوئي دهان و آروغ و با شراب جهت كزيدن رتيلا و عقرب مفيد مقدار شربت آن تا پنج درهم و زياده بران نيز مجوز است
* حسو *
بتشديد واو و حسو بر وزن فعول نيز آمده
* ماهيت آن
غذائي است كه از حبوب و غير آن ترتيب مىدهند رقيق و بطريق قهوه تناول مىنمايند و بفارسي حريره نامند و در قرابادين انواع آن ذكر يافت *
* * * فصل الحاء مع الشين المعجمه * * *
* حشيشة البراغيث *
بفتح باء موحده و راء مهمله و الف و كسر غين معجمه و سكون ياء مثناة تحتانيه و ثاء مثلثه بلغت شام كياه دوقس را نامند و در عراق مراد از ان كياهى است كه كيكرا دفع مىنمايد و در طبرستان كبك و لرش نامند و قسمي از دوقسرا شمردهاند
* حشيشة الداخس *
بفتح دال مهمله و الف و كسر خاء معجمه و سكون سين مهملة لغت عربي است بيوناني فارفوخيا نامند
* ماهيت ان
كياهى است منبت آن سنكلاخها و برك آن شبيه ببرك عدس و از ان بزركتر
* طبيعت آن
در آخر دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
محلل و ملطف ضماد آن جهت سعفه و قروح شهديه و داخس نافع است
* حشيشة الزجاج *
بضم زاى معجمه و فتح جيم و الف و جيم برومي كسنين و اهل اندلس حبيقه و حبقا و بفارسي كياه آبكينه نامند
* ماهيت ان
كياهى است كه در شورهزار و محوطها و خرابها مىرويد شاخهاى آن باريك مائل بسرخي و برك آن خشن و مزغب و بر شاخهاى آن چيزى شبيه بتخم به قدر برنج و خشن و بسيار تلخ و بر جامه مىچسپد
* طبيعت آن
در دوم سرد و خشك
* افعال و خواص آن
محلل اورام و رادع و مفتح سدد و جالي و فابض و چرك زجاج را بالكليه زائل مىكرداند و ازين جهت آن را حشيشة الزجاج نامند و تحسي به دو اوقيه از عصارهء آن با شكر جهت سرفهء كهنه بسيار مؤثر و ضماد عصارهء آن جهت اورام حاره و بواسير و با سفيدآب جهت حمره و نمله و قيروطي آن با روغن حنا و پيه بز و ماليدن برك آن جهت قوبا و غرغرهء آن جهت ورم لوزتين و با روغن كل جهت درد كوش مفيد مضر سر مصلح آن نبات و خشخاش مقدار شربت آن تا دو مثقال است
* حشيشة العلق *
بفتح عين مهمله و لام و سكون قاف امين الدوله كفته كه آن را در كيلان خنيس نامند و از جملهء پودنه است و در مازندران اوجي كويند
* ماهيت آن
نباتى است شبيه بسوسنبر و مائل بسياهي و خشبو بالخاصية اخراج زلوى در حلق مانده نمايد و در سائر افعال قويتر از اقسام فودنج است
* حشيشة المعدن *
بفتح ميم و سكون عين مهمله و كسر دال مهمله و سكون نون و آن را ريش سمندر نامند
* ماهيت ان
كياهى است سفيد و صلب قريب بصلابت سنك و چون شكسته شود اجزاى آن ريزه كردد و با روغن چون مشتعل كردد شعلهء آن بر طرف نشود
* افعال و خواص آن
جالي و مورث صحت و طراوت جلد است و داخل ضمادات ملوكى