و طرق استعمال آن بعنوان مطبوخ بطريق تعريق در ظرف سربسته و يا بطور قهوه و يا نقوع و يا سفوف و يا شربت و حلوا و يا حريره و يا مربا و يا دهن و يا مرهم و يا معجون و يا غير اينها بتنهائي و يا با ادويهء معينه و مناسبه و مختصه بهر علت و مرض و بالجمله اكثر امراض مزمنهء سوداويه و دمويهء محترقه را مفيد و مجرب است و در امراض بلغميه خصوصا تازهء آن چندان نفعي ندارد و در تصفيهء خون و سائر اخلاط و تفرقه هريك از هم بهتر از ان چيزى نيست چنانچه شخصى را بنا بر بعضى جهات چوب چيني بطريق مطبوخ با شرائط خورانيده شد و در آخر آن غلبهء خون و سودا و بلغم نيز معلوم كرديد و خارش در دست و پاها و اكثر اعضا و دانهاى كوچك و انفجار طبع و خفكي قلب او را اولا فصد اكحل نموده شد پس بفاصلهء دو سه يوم فصد صافن و درين دو فصد تميز و جدائي خون از سودابين و ظاهر بود كه در حين اخراج خون چون رك را وسيع كشوده شده بود شعبهء بسيار سياه با رنكى مانند مركب و شعبهء قويتر از ان سرخ غليظ مائل بتيركي هر دو پيوسته بهم برمىآمدند و آنچه سياه بود در ته لكن آب مانند جكر سياه قطعهقطعه منجمد كشت و خون مخلوط به آب و بلغم مانند تارهاى طحلب معلق و مضر محرورين و اطفال و جوانان و بلدان و فصول حاره در هنكام استعمال آن و بعد از ان تا چند مدت خوردن ترشي و نمك و آب سرد و ميوههاى تر و اشياى منفخه مانند بقول و حبوب و اعراض نفسانى و بدني و جماع و غسل نمودن و آب سرد نوشيدن و هواى سرد به بدن رسيدن همه بسيار مضر و چون مقدار از شربت آن بحسب امزجه و امراض و اوقات و غيرها مختلف مىباشد و فى الحقيقت مقدار معينى ندارد و همچنين طرق استعمال آن لهذا اينجا ذكر ننمود بدل آن صاصفراس و در بعضى مواد شجرة النبي كه بفرنكي پلاسنطور نامند و در بعضى مواد عشبهء مغربيه است و چون دو سه برك آن را با كوشت طبخ دهند كوشت را زود مهرا و لذيذ كرداند مانند كوشت آهو و كوزن *
* چوب چيني خطائي
* ماهيت ان
چيزى است مانند غده و كره بزركى شبيه بكدو و كتهل و پوست آن اندك خشن جوزى رنك تيره و مغز آن كلابي و بادامي رنك بىريشه مانند خمير خشك شده و از كوهستان خطا و نيپال مىآورند و بر حقيقت آن چندان اطلاعى نيست شايد از تنهء درخت برمىآيد مانند كتهل و بعضى ميوههاى ديكر و از براى آن خواص بسيارى نقل مىكنند از قبيل خواص چوب چيني و بعضى بهتر و قويتر از ان مىدانند و دستور استعمال اين نيز مانند چوب چيني چين است و نيز روزى دو ماشهء آن را با دو سه ماشه نبات سفوف ساخته با قدرى آب نيم كرم مىآشامند تا مدت بيست و يك يوم تا چهل يوم و از نمك و حموضات و بقول و غيرها بدستور چوب چيني است و از ان خفيفتر
* چوب حيوة *
بفتح حاى مهمله و ياى مثناة تحتانيه و واو و تاى
* ماهيت ان
چوب درخت هندى است كه در نواح بنارس و كورك پورورهتاس بهم مىرسد و بسيار عظيم مىباشد و از ان سرير و پايهاى پلك و غيره مىسازند و رنك آن اغبر و خالدار و ابرى سياه تيره و كمرنك و كهنهء سال خوردهء آن رنكينتر و صلبتر و بهتر و در تازكي كه قطع نمايند بوى خوشى اندك شبيه ببوى عود هندى از ان ظاهر مىكردد و برك آن شبيه ببرك بيد انجير و متشعب بسه شعبه و بلندتر و ضخيمتر از برك بيد انجير
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
با ترياقيت و قوت قابضه و جهت دفع هيضه كه قئ و اسهال بند نكردد و اسهال رطوبي و تهوع را بازدارد و رياح باطني و سموم مشروبه و ضعيفه را دفع نمايد و ضماد آن جهت دفع سموم منهوشه و ملدوغه و تحليل اورام و تسكين اوجاع نافع و كويند مار و كژدم و هزارپا نزديك خوابنده بر سرير آن نكردد و اذيت نرساند *
* جوز *
بفتح جيم و سكون واو و زاى معجمه بفارسي كردكان و چهار مغز و بهندى اخروت نامند
* ماهيت ان
ثمر درختى