با ادويهء مناسبه مانند شراب يا عسل هر دو مساوى و نصف آن مرو ثلث آن فلفل و به وزن هر دو كندر چون طبخ نمايند جهت علل چشم و تحليل مواد آن و تخم آن بغايت مدر بول و جهت قطع قئ و اسهال و ريختن مواد بمعده و احشا و تفتيت حصاة كرده و مثانه و قروح آن مفيد و قسم سوم آن را چون در ظرف زجاجي بر آتش ملايم بسوزانند و در ظرف مس بسايند ضماد آن را جهت قطع خون بواسير مجرب شمردهاند و كويند زياده بر سه مرتبه احتياج نمىشود كه هر مرتبه نيم درم آن را بمالند و ضماد تازهء آن با روغن كل بغايت ملين و منضج و محلل است *
* باب پنجم در بيان ادويه كه حرف اول آنها جيم است
* فصل الجيم مع الالف *
* جار النهر *
بفتح جيم و الف و ضم راء مهمله و الف و لام و فتح نون و سكون ها و راء مهمله بمعني همسايهء نهر است جهت آنكه نبات آن مفارقت از انهار و آب نمىكند و در جاهاى خشك نمىرويد
* ماهيت ان
نباتى است شبيه به نيلوفر و برك آن بر بالاى آب مىباشد شبيه به برك چغندر مزغب و بيخ آن خشن و طعم آن با اندك تلخي و بىكل و ثمر
* طبيعت ان
سرد و خشك در دوم
* افعال و خواص آن
جهت حبس اسهال و خون و قطع عطش شربا و به جهت تحليل اورام و التحام قروح تازه و خشك و اورام حاره و قروح خبيثهء عفنهء ساعيه و حكه طلاء و ضماد او ذرو را نافع و مانع سعي آنها است و بطريق مرهم نيز استعمال آن سودمند مضر عصب مصلح آن شكر مقدار شربت آن تا دو مثقال
* جام پهل *
بفتح جيم و الف و سكون ميم و باء عجمي و خفاء ها و لام اسم ثمر هندى است و در بنكاله مشهور بسفرى انبه
* ماهيت ان
ثمر درختى است فى الجمله شبيه بامرود و دو صنف مىباشد صنفى مغز آن سفيد و صنفى سرخرنك و بعد رسيدن هر دو شيرين و مانند امرود كوهي جنكلي جرم آن دانهدار و در جوف آن تخمهاى ريزه بسيار به قدر تخم مرو از سفيد سفيد و از سرخ سرخرنك و اندك صلب و شكل صنف سفيد آن صراحى مانند نوع امرود كوچكى كه كلابي نامند و سرخ آن اكثر مدور و در فصل كرما كه موسم بارش هند و بنكاله است ثمر بسيار مىآورد و در فصل زمستان نيز بعضى اشجار و ليكن بوفور آن موسم نيست و در هند و دكهن بهتر از بنكاله مىشود و لاكن بوفور بنكاله نيست و بهترين آن رسيدهء باليدهء شاداب شيرين كم تخم آنست خصوصا نوع سفيد آن و درخت آن ببزركي درخت سيب و به و غير موزون و برك آن از برك سيب اندك بلندتر و با خشونت و بىتشريف و چوب آن پر ريشه شكننده مىباشد و قابل عمارت نيست و اهل هند از ان خلال مىسازند و مىسوزانند و درخت آن زود بثمر مىآيد و كهنه سال خوردهء آن كم ثمر مىباشد و چون تنهء آن را ببرند از اطراف آن شاخها برآمده در يك دو سال باز ثمر مىدهد
* طبيعت ان
كرم و تر با رطوبت لزجه و قوت قابضه
* افعال و خواص آن
مفرح و مقوى قلب و معده و ملين طبع در ابتدا پس قابض و مدر بول و حابس اسهال خصوصا كه با پوست و تخم آن را بخورند و نيمرس آن قابضتر و چون پوست درخت نونهال آن را كه هنوز بثمر نيآمده باشد مقدار دو سه مثقال آن را شب در قدرى آب بخيسانند و صبح ماليده صاف كرده اندكى شكر داخل كرده تا سه چهار روز هر روز تازه خيسانيده بنوشند در حبس اسهال رطوبي مجرب است المضار مضر مبرودين و مرطوبين و صاحبان قولنج و مصدع و محرك نزله و اخلاط ساكنه و مهيج آنها و نفخ و رياح و قراقر و باعث حميات در ابدان مستعده خصوص اكثار آن و مضمضه به آب برك مطبوخ آن جهت تقويت لثه و استحكام دندان متحرك نافع و مسكن درد آن *
* جام كهاس *
بفتح جيم عجمى و الف و سكون ميم و فتح كاف عجمي و خفاى ها و الف و سين مهمله لغت هندى و بنكاله است