* ماهيت ان
كياهى است كه در هند و بنكاله بسيار در جاهاى نمناك در موسم برسات مىرويد و با ساقهاى بلند به قدر ذرع و زياده و كمتر از ان دو عدد و يا زياده بر سر هر ساقى سه برك پيوسته بهم با بورقيت و حدت و بيخ آن سفيد به قدر پياز كوچكى با حدت و بورقيت و كل آن شبيه ببركى عريض طرف پائين آن پيچيده و از جانب پيچيدكي ميلى مخروطى شكل روئيده و زير كل آن كرهى صراحي شكل و بيخى باريك سفيد و كل آن نهايت بدبو مىشود
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص آن
خوردن ساق برك پختهء آن جهت استسقا و بيخ آن با فلفل كه سائيده حبوب بندند هر حبى به قدر فلفلى و نخودى سه چهار حب آن جهت حبس قئ و در هيضه كه بند نشود و كذاشتن مقدار نخودى و يا باقلائى از ان بيخ در جوف قدرى از مويز پخته كه بهندى كيله نامند آن مقدار كه بلع توان نمود جهت تحليل طحال چند روز متوالى كه بعد از بلع يكدو لقمه برنج نرم پخته بىروغن و بىنمك بخورند مجرب دانستهاند و چون مقدار بيست و چهار توله كه يك نيم پا و آثار هندى باشد بيخ آن را نرم سوده در ظرف چيني كنند و به وزن آن روغن كاو داخل آن نمايند و خوب برهم زنند پس آب ليموى كه بهندى كاغذى نامند شانزده عدد داخل كرده خوب برهم زنند و اكر آبليمو كم شود كه مانند مرهم و ضماد رقيق نباشد آب چهار عدد ليموى ديكر داخل نمايند و در شيشه و يا ظرف چيني كرده در جاى نمناك نكهدارند جهت التيام قروح خبيثه و ساعيه كه بهندى كهركهره نامند كه روز دو مرتبه آن را در جوف زخمها پر كنند و بر بالاى آن بطريق مرهم استعمال نمايند و اكر بعد التيام و چاق شدن خارشى در آن موضع باقي بماند از تدهين بدان روغن مزبور زائل كردد و اين روغن زياده از يك هفته نمىماند و هفتهء دوم باز اكر احتياج باقي باشد بايد كه تجديد نمايند *
* جاموس *
بفتح جيم و الف و ضم ميم و سكون واو و سين مهمله بفارسي كاوميش و بهندى بهينس نامند
* ماهيت ان
نوعى از كاو صحرائي است سياه رنك و بسيار زورآور نسبت بكاو اهلي و شاخهاى آن بلندتر و قويتر و در هند و بنكاله دو صنف مىباشد يكى صحرائي و اين را بهينس نامند و ديكر جنكلي و اين بسيار قوى و بزرك و شاخهاى آن بلندتر و قويتر از اهلي مىباشد و اين را ارفه نامند و زور و قوت اين بمرتبه ايست كه شير و فيل را مىكشد و شير و روغن آن نسبت بشير كاو چرب تر و غليظتر خصوص شير جنكلي آنكه ارنه كفته شده
* طبيعت ان
كرم و خشك و جنكلي آن كرمتر و خشكتر
* افعال و خواص آن
كوشت آن بسيار غليظ و جهت اصحاب رياضات و هزال كرده نافع و كوشت بچهء شيرخواره كه دو سه ماهه باشد قورمه و كباب آن بسيار لذيذ و در ضرر و غلظت كمتر و دود كردن موى آن و شاخ آن باعث طرد افاعي و خاكستر سم آن مجفف قروح و حكه كفتهاند آشاميدن خاكستر كعب آن مقرح است و مولد سودا و مضر درد مفاصل و امثال آن و عرق النسا و نقرس مصلح آن آبكامه و دارچيني و ادويهء ملطفه و مهرا پختن آن و بعد از ان سكنجبين آشاميدن و در سلهت از پوست جنكلي آن سپر مىسازند بسيار خوب مىشود *
* جامون *
بفتح اول و الف و ضم ميم و سكون واو و نون و بعضى بدون واو و فتح ميم مىنامند
* ماهيت ان
ميوهء هنديست درخت آن بسيار بزرك به قدر كردكان و از ان بزركتر و برك آن اندك باريك و بلند تا بيك شبر و سبز تيره و شكوفهء آن سفيد و بسيار ريزه و ميوهء آن شبيه بانكور سياه و اندك طولاني و بعضى بزركتر از ان و رنك ظاهر و باطن آن بنفش و باغي و صحرائي مىباشد صحرائي ثمر ان كوچك و تخم آن بزرك و كمآب و ترش و با عفوصت بسيار و باغي نيز دو صنف است يكي ثمر آن بزرك باليده بسيار شاداب چاشنىدار و تخم آن كوچك و با عفوصت كمي و اين را راىجامون نامند و صنف دوم در اوصاف