در اول و آنچه دلالت بر برودت آن مىكند عفوصت آنست و بتجربه رسيده كه جهت تجفيف رطوبات و سرفهء بلغمي و نزلات و تفتيح سدها و ادرار بول نافع است و اينها نيز دليل حرارت و يبوست آن است و حكيم مير محمد مؤمن در تحفه نوشته كه بقياس ظاهر مىكردد كه در كرمي معتدل و خشكي بران غالب و قشر آن كرم و خشكتر از آن باشد مؤلف كويد شايد كه مركب القوى باشد خصوص تازهء آن جهت آنكه در ان دو جزو است يكى لطيف هوائي حار رطب و ديكرى كثيف ارضي بارد يابس كه بجزو اول افعال و آثار حرارت از تفريح و تلطيف و تفتيح و نضج و ادرار و تليين و غيرها از ان صادر مىكردد و بجزو ثاني افعلل و آثار برودت و يبوست از تسكين حرارت تشنكي و ثوران و غليان دم و حدت صفرا و لذع آن و منع نوم و يبوست دماغ و غير اينها از ان ظاهر مىشود و هرچند تازهتر باشد آن جزو اول در ان زياده مىباشد و چون كهنه كردد بتدريج كم و زائل مىشود خصوص قشر آن و چون بريان نمايند آن نيز كمتر و زائل مىكردد به مقدار بريان نمودن آن و بالجمله تازه و نو آن خصوص قشر خام آن مائل بحرارت و يبوست است و كهنهء آن خصوص بريان آن بارد و يابس و هرچند كهنهتر كردد و زياده بريان نمايند بر برودت و يبوست آن مىافزايد
* افعال و خواص آن
آنچه اطباى مذكوره بيان فرمودهاند آنست كه شرب آب مطبوخ آن مفتح سدد است بفادزهريتى كه دارد مسكن اوجاع و ثوران و غليان خون و حدت و لذع صفرا و سودا و احتراق آن و مرقق و مصفي اخلاط و غلظت آنها است و لهذا در حميات دمويه و صفراويه و سوداويه خصوصا در اوائل و بعد بروز حصبه و جدرى و ربع مفيد است و شراى دموى و يرقان را سودمند و ملين طبع و مدر بول و مجفف رطوباب و جهت سرفهء بلغمي و نزلات و رفع اعيا و تقويت معده و اكثر انواع صداع و رمد و ماليخوليا خصوصا احتراقي آن و آنچه بسبب غلظت اخلاط و انجماد آنها باشد به جهت تصفيه و ترقيق اين اخلاط را و منع صعود ابخره را و كفتهاند بواسير را نافع است و ضماد آن با عسل جهت جبر عضو بدر رفته و لعوق آن با عسل جهت سرفهء حار رطب حكيم مير عماد الدين محمود فرموده پندارم كه مجذوم را نيز نافع باشد به جهت همين علت و نيز سرفهء بلغمي و نزلات و رخاوت معده را بتجفيف رطوبات و صعود بخارات آن بدماغ و اسهال را خصوصا نيم بريان آن و كثرت نوم و تشنكي و صبر بران هر دو و اكتفا نمودن بطعام و شراب اندك بىآنكه مؤدى بضعف و انحراف مزاج كردد مفيد و نيز رفع اعيا و ماندكي و كلال و ملال اسفار و حركات و مشقتها مىنمايد و بعضى راغبان و حريصان بشرب آن اين رباعي را در مدح آن كفتهاند
* رباعى *
راحيست قهوه روحفزا و كسل كسل * آرام جان و قوت اعضا و قوت دل
تقريب اجتماع جوانان پارسا * تفريح بخش خاطر پيران مضمحل
و ديكرى اين فرد را كفته
قهوه حمام سفر آش خمار ترياك * پر طاؤس نظر افشرهء تنباكو است
از مضار آن آنست كه كفتهاند صداع مىآورد و باعث بيدارى و لاغرى بدن و صفرت لون و قطع شهوت باه و تقليل منى و خفقان و نفخ و قولنج و ماليخوليا و كابوس و خشك نمودن آلات تنفس و درشتي آن و مولد بواسير است و بالجمله بارد المزاج و مرطوبين و اصحاب غلبهء اخلاط فاسده را بسيار مضر و بعضى ظرفا در مذمت آن كفتهاند
* بيت *
آن سيه رو كه نام او قهوه است * مانع النوم و قاطع الشهوه است *
اغلب آنكه اين مضار اكثر در كهنه بسيار بريان كردهء سياه شدهء آن باشد نه خام آن خصوصا قشر آنكه در بعضى امزجه شايد محرك باه و هاضم طعام باشد و يمكن كه وجه ولوع اهل يمن بآشاميدن آن بالاى طعام همين دو وجه باشد و در جواب اين كفتهاند كه وجه ولوع ايشان بدان كثرت حرارت مزاج و خوردن خرما و ميوههاى كرم است و محرر كويد حق آنست كه مبالغه بسيار از طرفين در منافع و مضار آن بىجا است اكثر به عادت و قوت و حرارت و