سرخ و قسمى كل آن سفيد و اين بسيار مىباشد و كياه آن تا يك و نيم ذرع و نهايت دو ذرع و پر شعبهء و بر هر شعبه شاخهاى باريك و بر سر هر شاخى پنج برك شبيه ببرك نعناع و بسيار بدبوى و در بيخ شاخهاى باريك آن يك دو شاخ بسيار باريك ديكر رسته و بر سر آن برك بسيار كوچك و از اطراف آنها شاخهاى باريك با فتيلهء بلندى باريك كه ثمر آن است برآمده و جوف آن مملو از دانهاى بسيار ريزه اندك مفرطح و بعد رسيدن سياه مىكردد و ساقهاى كياه آن مجوف و اهل هند آن را كرم و تر مىدانند و برك آن را پخته مىخورند و جهت استسقا و قولنج و رياح نافع مىدانند و قطور سه قطرهء آب برك آن در كوش جهت ريش و درد آن نافع اما در اول وجع عظيم بهم مىرسد پس زائل مىكردد و كويند چون يك برك آن را با يك برك جوز ماثل كوبيده حب بندند و به صاحب تب بلغمي بخورانند بيكدفعه زائل كردد و بيخ آن را چون با برك تانبول بخورند جهت سانجر كه نوعى از حمى بلغميه است در روز آثار ظهور نوبهء آن و همچنين تا سه چهار يوم نافع و مجرب است و چون برادهء حديد منقى را دو روز سحق نموده آن مقدار از عصارهء آن بر سر آن ريزند كه چهار انكشت بالاى آن آيد و در آفتاب كذارند تا چهل روز بدون آتش مكلس مىكردد پس سحق نموده از پارچهء حرير بكذرانند و با آب برك تانبول حب بندند به قدر كنار كوچكى شربتى از يك حب جهت تحليل نفخ و رياح غليظه و قولنج ريحي نافع و از تخم آن يكدرهم با نانخواه به وزن آن آشاميدن جهت استسقا نافع
* بنفسج *
بفتح با و نون و سكون فا و فتح سين مهمله و جيم معرب از بنفشهء فارسي است و به عربى فرفير و بيوناني ابرو نامند
* ماهيت ان
كياهى است بلندى آن يك شبر تا يك شبر و نيم با شاخهاى باريك بسيار از يك بيخ رسته كه همانها ساقهاى برك آن است و برك آن شبيه ببرك انار و حنا الا آنكه پائين برك آن عريضتر و بزركتر و هر دو كوشهء آن اندك برآمده و فى الجمله صنوبرى شكل از ميان كياه آن شاخهاى باريك رسته و بر سر هر شاخى يك كل كوچك خوشبو بنفش رنك و در كوهستان نيپال و نواح آن نيز مىشود و ليكن كل آن اندك كوچكتر و زردرنك مىباشد و مستعمل بيشتر كل لاجوردى رنك خوشبوى آن است كه كهنه و فاسد نشده باشد
* طبيعت ان
در اول سرد و در دوم تر و بعضى در اول سرد و تر و بعضى در اول كرم و تر نيز دانستهاند
* افعال و خواص آن
مسهل صفرا برفق خصوص آنچه محتبس باشد در معده و امعا و مسكن عطش و حدت خون و جهت حميات حاره و خفقان و غشي با ماء الشعير و آلو و تحليل اورام لطيفه و صلبه و صداع حاره و صرع اطفال و نزلات و زكام و سرفه و خشونت سينه و حلق و خناق و ذات الجنب و ذات الرئه و جهت معده و كبد و طحال و بروز مقعده و حرقت مثانه و بول و احتباس آن و درد كرده شربا و تطولا و ضماد او بوئيدن تازهء آن منوم و مداومت آشاميدن آن چند روز هر روز دو درهم تا چهار درهم بطريق سفوف با آب سرد جهت رفع اسهال صفراوى لذاع مجرب و سه مثقال سائيدهء آن با شيرخشت و شكر و امثال آن مسهل سريع العمل و سرشتهء آن با شيرهء كلقند جهت تپهاى مركبه بيعديل و كويند كل تازهء آن فادزهر سموم و منوم است و نطول طبيخ آن با بابونه بر سر جهت تسكين وجع و ازالهء حرارت و جهت سرفه و يبوست دماغ و اعضا نافع و ضماد بسيار نرم سائيدهء آن بر سر و جبين جهت صداع و امراض حارهء معده و كبد و سائر اورام حاره و شقاق و ورم مقعده مفيد المضار اكثار آن مورث ضعف دل و باعث كرب و ثقل معده و غثيان و التهاب تپهاى حاره و بعضى اين مضار را مخصوص به خشك آن دانستهاند و مصلح آن اندكى انيسون و بوئيدن آن باعث زكام و مصلح آن خيرى و مرزنجوش و بدل آن نيلوفر و برك خبازى و در سرفه كل كاوزبان و به وزن آن اصل السوس مقدار شربت از جرم آن تا پنج مثقال و در مطبوخ تا ده مثقال و كفتهاند بنفشه را چون با دواهاى عاصرى يعني دوائى كه فعل آن بعصر باشد مانند