سياه و سرخ و سفيد و كل سياه آن بنفش و تخم آن شبيه بتخم ريحان و اندك سياهى و از تخم ريحان كمتر و كل سرخ آن مائل بزردى و تخم آن شبيه بتودرى و كل سفيد آن سفيد و سياهي و كثافت برك آن كمتر هر دو نوع اول با سميت و غير مستعمل بسبب سميتي كه دارد و سوم كه سفيد باشد مستعمل است و نسبت بهر دو كميابتر و بعضى بجاى آن سرخ آن را استعمال مىنمايند و بعضى اطبا تازهء آن را بجميع اجزا كوبيده عصارهء آن را كرفته در آفتاب خشك مىنمايند و عند الحاجت به كار مىبرند و بعضى آن را كوبيده آرد كندم داخل كرده اقراص ساخته خشك مىنمايند و قوت آن تا يك سال باقي مىماند و بعد از ان ضعيف مىكردد
* و طبيعت سياه آن
سرد و خشك در آخر سوم بلكه در اول چهارم و سرخ آن از ان كمتر و سفيد آن از همه كمتر يعنى در اوائل سوم
* افعال و خواص آن
تمامى آنها مانع نزلات و سيلان رطوباتاند بسوى چشم و مسكن اوجاع كوش و مخدر و منوم و قاطع نزف الدم از هر عضو و سيلان رحم و مقوى اعضا و رادع و مجفف و مسكن صداع مزمن و ضربان مفاصل و عرق النسا و نقرس و ضماد عصارهء آن بآرد جو جهت اورام حاره و درد كوش و چشم و تخم آن با شراب جهت نقرس و ورم پستان و خصيه و طلاى آن بعد از كندن موى مانع روئيدن آن به شرط تكرار عمل و مطبوخ آن با سركه و با ثلث آن افيون مجفف قروح و طلاى رماد آن با دارچيني و زنجبيل و عسل جهت درد معده و فتيلهء آن با انجير جهت بواسير و امراض مقعده و چون برك و شاخ تازهء آن را در عصايد طبخ دهند بغايت مسمن اما باعث اختلال عقل است تا سه روز و خوردن سه چهار عدد برك آن با شراب جهت رفع تپ كه با حرارت و برودت هر دو باشد و تسكين وجع عظام و بخور آن جهت جرب دست و كرم دندان و قطع نزف الدم و آشاميدن شش قيراط از تخم آن با دو چندان تخم خشخاش و ماء العسل جهت سرفه و قطع نفث الدم و نزف الدم همه اعضا و رحم و سه قيراط آن با عسل مسكن وجع نقرس و ضماد برك آن و شرب آن با طلا كه نوعى از شراب است جهت اكلهء استخوان و طلاى پختهء آن با زردهء تخممرغ و با پيه جهت درد كنج ران و خصيه و با آرد باقلا جهت منع بزرك شدن پستان و خصيه و با عسل جهت درد خصيه و ضماد برك مشوى آن با پيه يا زردهء تخممرغ جهت تسكين وجع سفل و چون از بزر البنح و افيون هر دو مساوى حب ساخته به قدر يك باقلا يا نخودى فرو برند خواب طويل آرد و چون بزر النبح را سائيده با قطران سرشته در سوراخ دندان كرم خورده پر نمايند در دو وجع آن را تسكين دهد و فرزجهء آن جهت رفع قروح رحم و تجفيف رطوبات آن و ضماد آن جهت درد جكر مزمن و مضمضه بطبيخ آن و طبيخ بيخ آن جهت درد دندان نافع و بدل آن افيون و مورث سدر و دوار و خناق و جنون خصوصا سياه آن چنانچه جالينوس كفته و سرخ آن قريب بدان است مصلح آن عسل و انيسون مقدار شربت از سفيد آن از شش قيراط تا نيم مثقال از سرخ آن تا شش قيراط از سياه آن تا چهار قيراط و ضماد قرص معمول از برك آن قوى التاثير در تسكين اوجاع از صمغ آن و قطور عصارهء آن با عسل مسكن وجع كوش و با روغن كل مسكن وجع دندان و عصارهء برك و شاخ و تخم تازهء آن و همچنين عصارهء تخم تازهء آن بتنهائي كه آن را كوبيده آب كرم بران پاشيده فشرده بكيرند با شيافات مسكنه اوجاع عين جهت تسكين وجع آن و سيلان رطوبت حادهء سائله از ان نافع و چون بزر البنج را كوفته و بشير ماديان سرشته و در پوست كوزن بسته زن تعليق نمايد ما دام كه با او باشد آبستن نكردد و مقدار چهار درهم از سياه آن كشنده است بسبات و ظلمت عين و حمرت آن و سردى بدن بعد كرمى پس ضيق النفس و زردى رنك بدن و جنون و غشاوهء عين و ورم لسان و سخن ناكفتن و كف به دهان آمدن و خناق و بعد دو روز در كذشتن علاج آن مكرر قئ فرمودن با ماء العسل يا شير بز يا الاغ يا كاو و اشاميدن طبيخ انجير در شير و طبيخ حب الصنوبر و تخم ماميثا و پوست