بالجمله ، قلعه مشتمل است بر اندرونى مختصرى ، و خلوتى محقر و چند برج ، كه اعظم آن بروج « 14 » ، كه [ در ] واقع محدود [ به ] جهات است ، « فلك الافلاك » « 15 » نام دارد ، به اضافه « انبار » و « حمام » و برخى واجبات .
سه قلعه در گردهم [ هستند ] :
اول قلعه : « ارگ » ،
و قلعه دويم ، قلعهاى است كه « حسين خان فيلى » كشيده ،
و قلعه اصلى « 16 » كه ياد كرديم .
« عمارت گلستان » در « ارگ » ساخته شده است .
عمارتى در رأس باغ ساخته شده است ، كه مشتمل است بر يك « تالار » و دو « گوشواره » « 17 » دورو يكرو به باغ و حوض كشكولى و حوضى « 18 » طولانى در طول باغ ، كه دايم آب صاف كه بىخلاف 5 سنگ در وى جارى [ است ] و بدون لاف ، كه كمتر آبى به اين صفا هست ، آبى به اين صافى ، مگر آب « كاخ همايون » ، كه من در « نهاوند » ساختهام ؛ و قلعه [ اى ] از اين خوشتر ، مگر « روئيندز » ، كه باز من در « نهاوند » ساختهام .
و روى ديگر به حياطى « 19 » كه 100 ذرع « 20 » مىشود ، به طريق مربع ، كه از همهجهت آن 5 ذرع « 21 » بيشتر محل عبور نيست .
مابقى « حوضى » است يكپارچه ، كه از جوش آن ، آب مىجوشد . اندكى از آن ، آب « 22 » گلستان است ، مابقى از مجراى ديگر بيرون مىرود . حقيقت ، رودى است به نام حوض .
اگر خرد دوربين خوض « 23 » نمايد ، پديد است كه چه حوضى است در ارگ ، تا به 100 خانه دربر دارد ، و اما بيشتر از 1000 خانه مىتوان در وى ساخت . 2 دروازه دارد آن « ارگ » ، يكى بر شمال ، يكى بر قبله .
هامش
. برادر كوچكتر .
( 14 ) . ش : بروج ندارد .
( 15 ) . قلعه فلك الافلاك كه از آثار تاريخى دوره ساسانى و قرن سوم و چهارم هجرى قمرى است ، به شماره 883 در تاريخ 10 مهرماه 1348 ه . ش . در فهرست آثار ملى ايران ثبت شده است .
( 16 ) . در اصل : اصل
( 17 ) . گوشواره ، پيشآمدگى كنج داخل بنا كه با كمك آن مىتوان مقاطع چهارضلعى را به 8 ، 6 ، 13 ضلعى و دايره تبديل كرد و گنبدى بر آنها بنا نهاد . ( بناهاى آرامگاهى ، 379 ) .
( 18 ) . ب ، ش : حوض
( 19 ) . در اصل : حياتى
( 20 ) . در اصل : زرع
( 21 ) . در اصل : زرع
( 22 ) . ب ، ش : آب ندارد .
( 23 ) . خوض( xowz )، ژرفانديشى ، فرورفتن در آب يا فكر .