و سنگى در قريب منار افتاده ، به اندازهء 3 ذرع « 1 » ارتفاع و 7 زرع « 2 » قطر ؛ و بر آن سنگ بعضى چيزها مسطور « 3 » [ است ] ، كه از مدتزمان ، خطوط آن منسى « 4 » گشته [ است ] ، و ليك گويند برخى از آنكه خوانده شده بود ، اين است كه سنگ مقابل زر و زر مقابل سنگ معلوم نيست كه مقصود چيست و قارى اين حروفات كيست ؟ سنگ مذكور « 5 » ، سنگى است كه تراشيدهاند در جاى خود ، نه آنكه از جايى به جايى آورده باشند .
گويند خلفاى بنى عباس راست .
به قولى ، به علت « حصنى » كه به قرب يك ميدان از او بالاتر بنا شده ، آبادى شهر به پاى آن حصن گشته و اين بناى نو را بانى « شاپور ذو الاكتاف » گويند بوده [ است ] .
پس از آنكه « 6 » « شاه عباس » جنت مكان ، « حسين خان بزرگ » را به والىگرى ملك « لرستان » نامزد فرمود ، او باعث آبادى آن قلعه بيشتر آمد ، به تدريج بر او افزودند ؛ اما :
بيت « 7 »
از كوزه همان برون تراوَد كه در اوست .
به سياق خود گل و خشتى بنا نهاده بودند ؛ تا پس از تدبير انجام « لرستان » ، به كف كفايت مرحوم نواب « 8 » « محمد على ميرزا » ، قلعه قديمه را به فتوى رأى كريم خراب فرموده ، از نو آباد نمود « 9 » ؛ اكنون :
بيت « 10 »
ز سنگانداز او سنگى كه جستى * پس از قرنى ، سر كيوان شكستى
و ارگى وسيع بر گرد او كشيد و باغى به نام گلستان در تحت آن قلعه بنا نهاده « 11 » ؛ و من در قبلى « 12 » آن ، عمارتى موسوم به كاخ همايون - كه به نام كهتراخ « 13 » خود باشد - بنا نهادم .
هامش
- دقيقى در دست نيست . بسيارى آن را از آثار دوره ساسانى يا حتى اواخر قرن چهارم هجرى مىدانند . پل خرمآباد بر بستر گشادهء رودخانه به طول حدود 300 و عرض حدود 40 / 5 متر با 26 دهانه بنا شده است . در حال حاضر بخش عمدهاى از ساختمان پل ويرانشده و تنها 6 اتاق و بقاياى تعدادى از پايههاى آن بر جاى مانده است . اين پايهها 11 متر طول دارد و فاصله آنها از يكديگر 40 / 5 متر است . شكل پايهها قابل مقايسه با پل ساسانى شوشتر و بيستون كرمانشاه است . ( لرستان در گذرگاه تاريخ ، 45 - 48 ) اين پل به شماره 1058 در تاريخ 15 اردىبهشتماه 1354 ه . ش . در فهرست آثار ملى ايران ثبت گرديده است .
( 1 ) . در اصل : زرع
( 2 ) . در اصل : زرع
( 3 ) . ش ، ب : مستور
( 4 ) . منسى( mansi )، فراموششده .
( 5 ) . م : مزكور
( 6 ) . م ، ش : كه ندارد .
( 7 ) . ب : بيت ندارد .
( 8 ) . ب : نواب مرحوم
( 9 ) . م : نمود ندارد .
( 10 ) . ب : بيت ندارد .
( 11 ) . ب ، ش : نهاد
( 12 ) . سمت قبله ، سمت جنوب .