« جدّه » ، بالضم و فتح دال مهمله مشدّده و در آخر هاء ، اما بعضى به كسر جيم ضبط نمودهاند . چنانكه صاحب « منتخب اللغه » تصريح نموده و آنچه معروف شده به فتح جيم احتمال دارد محض بودن « مزار حوّاء » مىگويند و اين مذخليّتى به اسم شهر ندارد و غلط است .
آب آشاميدن آنجا سابقا از « باران » بوده ، چنانكه بعضى « آبانبار » هاى خوب دارند . بيرون شهر ، يك دو سه سال است « چشمه » جارى نمودهاند و فراوان است ، ولى در موسم حاج قيمتى دارد . آبش چندان گوارا نيست .
بازار و مغاز [ ه ] هاى تجارتى دارد و عموم مأكولات از دريا مىآورند ، جز ميوهجات ، كه از « طايف » و غيره است .
« سورشهر » ، غالب اطرافش منهدم [ است ] ، ولى بعضى عمارت خوب دارد .
حمّام ، آنجا وجود ندارد ، مگر بعضى متموّلين ، مخصوص خود چيزى ساختهاند .
در كنارهء شهر ، دو سه نقطه « سربازخانه » و چند ضرب توپ هست . دو سه « سقاخان [ ه ] هاى خوب » ساختهاند ، كه به همان آب جارى اتصال دارد .
چند مسجد ساخته شده . « مسجد امام شافعى » ، خوب مسجدى است . يك دو حوض آب دارد . در گوشهء خارج از مسجد مانع نمىشوند كسى داخل شود . امام جماعت « شيخ عبد الرحمن » است اين اوقات ، و اگر اندكى توجه نمايند ، « جدّه » استعداد دارد [ كه ] از شهرهاى معتبر و بندر بسيار بزرگ حجاز بشود . چون توجهى نمىنمايند ، از نظافت دور و به كثافت نزديك است .
از « ايرانى » و ساير دول ، چند نفرى متوقفاند . از تجّار ايرانى و كاسب معدودى مىشوند ؛ و عموم گذران و منفعت كاسبى آنجاها از طرف حجاج است ، و چون بىانصافى مىنمايند ، هميشه در آخر سال ، هيچ ندارند .
دول خارجه « كارگزار » و « قونسلات » مىباشند و قونسل ايرانى « مرحوم حاجى محمد خان » بوده . پس از او ، پسر او « ميرزا حسن خان » است ، ولى در « بيروت » مىماند [ كه ] شهر بسيار خوب و بندر مرغوب « شامات » و در كنار « بحر سفيد » « 1 » واقع است و يك روز از آنجا تا شهر « شام » مسافت بيش نيست و طريق سهل است براى رفتن [ به ] « بيت المقدس » و بندر « يافع » « 2 » .
هامش
( 1 ) . درياى سفيد نام ديگر درياى مديترانه است .
( 2 ) . يافا( Yafo ). امروزه به پاىتخت ادغام شده و تلآويو - يافا( Tel Aviv - Jaffa )ناميده مىشود . اين