تجربه پيوست در جنگ با « روس » و « يونانى » ؛ و اگر مقصود ، حفظ حدود داخله است ، كه براى ضرورت « دفع اشرار » و « تنبيه عاصيان و طاغيان » نمايند ، البته لازم است .
از جملهء « اشرار » كه محل « شبه » نيست ، « عرب حربى » است در اطراف « مدينه » و « مكّه » - زادهما الله شرفا - به حدّى مستولى هستند كه حجاج « شامى » و « مصرى » با توپ و سرباز عبور مىنمايند ؛ و سالى نبوده كه به سلامت گذشته باشند ، و در بين راه « مكه » و « مدينه » كه 10 منزل بيش نيست و همهجا راه سهل و قابلآبادى و تربيت است ؛ يك طرف « پاىتخت پادشاهى اسلاميان و خاتم پيمبران ، و سمت ديگر « حرم خداوند عالميان » است و از جمله القاب « سلطان اسلامبول » ، « خادم الحرمين » و « امير المؤمنين » مىنويسند ، چرا به قدر « عبد الرحمن » و « محمد بن رشيد وهابى » ، امير جبل ، « امارت » و « خدمتى » ندارند در اين 10 منزل راه ، همهطور امكان آبادى به اندك همّتى مىشود .
از « وزير اوقاف » بايد پرسيد « مسجد اياصوفيا » ، كه از بناهاى معروف و 1030 سال متجاوز است ، با سنگ ساخته شده و « بتكده » و « كليساى عظيم » بوده ؛ و به قوّت اسلام ، بعد از فتح « سلطان محمد فاتح » ، « اسلامبول » را معبد و مسجد بزرگ اسلامى است ، چرا تعمير و مرمّت ننمايند و رفتهرفته رو به انهدام گذاشته [ است ] ؟
دانه نشانهاى مرتبه بالا و حجّارىها كه به طرز « خاتمسازى » است ، مىريزد و در دم جاروب مىرود . يك سمت آن بنا « شكستى » و « نشتى » نموده ، در حياط مسجد كه داخل مىشوند ، « مكتبخانهء بزرگى » ساختهاند ؛ و خود « مسجد » در كنار اتفاق افتاده ، به عين طرز « كليسا » مىباشد ، محرابش به همان قسم مانده و منحرف است . يك طاق بزرگ دارد . تقريبا 70 ذرع از مقعّر او تا سطح زمين است . و تمام آن بنا از سنگ است و دو هزار و اندى كتاب در « كتابخانهء مسجد » موجود است از « علوم اسلامى » و از آنجا نبايد بيرون برند ، در همانجا ملاحظه و مطالعه بايد بشود .
و بناى اوّلى « اياصوفيا » را مىگويند زنى از سلطانزادههاى فراعنه ، « صفوه » نام از چوب نهاده و مكرّر آتش گرفته و مدّتهاى بعد با سنگ ساخته شده [ است ] ، چنان كه هست حالا .
و مانند اين « مسجد » كه « كليسا » بوده ، مسجدى است در شهر « قرطبه » ، در زمان « عبد الرحمن » ، والى اسلام ساختهاند و بهتر از اين است ، حالا « كليسا » نمودهاند
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: هارون وهومن
ص١٠٤